Το φάντασμα του Πινοτσέτ πάνω από την κάλπη

Oταν ο στρατηγός Φερνάντο Ματέι θα πάει να ψηφίσει αύριο στις προεδρικές εκλογές της Χιλής, τρία ονόματα θα ξυπνήσουν μέσα του 40 χρόνια Ιστορίας. Κατ’ αρχάς είναι η 60χρονη κόρη του Εβελιν, υποψήφια της καταπονημένης Δεξιάς. Επειτα είναι η Μισέλ Μπατσελέτ, κόρη του παιδικού του φίλου Αλμπέρτο, ενός άλλου στρατηγού της Αεροπορίας ο οποίος όμως βρέθηκε στο στρατόπεδο των θυμάτων του πραξικοπήματος που κομμάτιασε τη χώρα πριν από 40 χρόνια. Είναι τέλος ο Μάρκο Ενρίκες-Ομινάμι, γιος του επαναστάτη ηγέτη που εκτελέστηκε από το μεταπραξικοπηματικό καθεστώς το οποίο στήριξε ο Ματέι καθ’ όλη την ακμή της καριέρας του.

Τρεις υποψήφιοι, τρεις πατεράδες, μία εκλογική αναμέτρηση. Και τρομακτικά πολλή Ιστορία.

Η Εβελιν Ματέι χρειάζεται απεγνωσμένα την ψήφο του πατέρα της. Οχι μόνο υπολείπεται της πρώην προέδρου Μισέλ Μπατσελέτ κατά τουλάχιστον 20 ποσοστιαίες μονάδες, αλλά θα μπορούσε ακόμα και να βρεθεί στην τρίτη θέση. Για τον στρατηγό Ματέι, όμως, το όνομα Μπατσελέτ σημαίνει πολύ περισσότερα από ό,τι μια υποψηφιότητα σε ένα ψηφοδέλτιο. Ο Αλμπέρτο ήταν στενός του φίλος, ένας άνθρωπος τον οποίο η κόρη του φώναζε Τίο (Θείε) Μπέτο. Πέθανε τον Μάρτιο του 1974 από καρδιακή προσβολή, την οποία επέφεραν τα βασανιστήρια στα οποία υποβαλλόταν επί έξι μήνες μετά το πραξικόπημα του Σεπτεμβρίου που ανέτρεψε τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρόεδρο Σαλβαδόρ Αλιέντε.

Ο Φερνάντο Ματέι ήταν στρατιωτικός επιτετραμμένος στην πρεσβεία της Χιλής στο Λονδίνο όταν το πραξικόπημα υπό τον Αουγκούστο Πινοτσέτ κατέστρεψε τη χιλιανή δημοκρατία. Δεν μπορούσε να κάνει τίποτα προκειμένου να βοηθήσει τον φίλο του, με τον οποίο συνήθιζε να ανταλλάσσει δίσκους κλασικής μουσικής και να συζητεί μέχρι αργά τη νύχτα για σπορ, πολιτική και λογοτεχνία. Η αδράνειά του, ωστόσο, έπαψε να είναι δικαιολογημένη όταν επέστρεψε στο Σαντιάγο, τέλη του 1973, και ανέλαβε διοικητής της Ακαδημίας Πολέμου της Αεροπορίας – στο ίδιο κτίριο όπου έμελλε να πεθάνει ο Αλμπέρτο Μπατσελέτ δύο μήνες αργότερα. Παρότι πολυάριθμες δικαστικές έρευνες και δίκες διαπίστωσαν ότι ο τότε συνταγματάρχης Ματέι δεν είχε ποινική ευθύνη για τον θάνατο του ταξίαρχου Αλμπέρτο Μπατσελέτ – τα υπόγεια όπου τον βασάνιζαν ήταν εκτός ορίων για όλους πλην των ανακριτών – οι ενοχές τον στοιχειώνουν ακόμα. «Η σύνεση επικράτησε του θάρρους», ομολόγησε στο βιβλίο του το 2009.

Ούτε ο πλέον φαντασιόπληκτος μυθιστοριογράφος θα μπορούσε να είχε φανταστεί μια περισσότερο ασυνήθιστη ιστορία αντικρουόμενων πεπρωμένων. Ο ένας πεθαίνει διότι είχε το θάρρος, αν και ίσως όχι τη σύνεση, να αποδεχθεί υπουργική θέση επικεφαλής του κέντρου διανομής και τροφίμων της κυβέρνησης Αλιέντε. Ο άλλος διάγει μια ζωή υπερβολικής σύνεσης και καθόλου θάρρους και διορίζεται τελικά στην κυβερνώσα χούντα. Ο στρατηγός Ματέι υπηρέτησε επίσης ως υπουργός Υγείας στην κυβέρνηση Πινοτσέτ – έναν θώκο στον οποίο κάθησε η Μισέλ Μπατσελέτ μια γενιά αργότερα. Οσο για την Εβελιν Ματέι, ήταν γερουσιαστής και κατόπιν υπουργός Εργασίας στην κυβέρνηση Πινιέρα. Μία σοσιαλίστρια που έγινε πρόεδρος της Χιλής και μία συντηρητική που φιλοδοξεί να γίνει πρόεδρος.

Υπάρχει όμως και μια άλλη ανατροπή. Μέσα στο παραβάν του εκλογικού κέντρου ο στρατηγός Ματέι σίγουρα θα αναγνωρίσει το όνομα ενός άλλου υποψηφίου που έχασε τον πατέρα του από τη δικτατορία. Ο Μάρκο Ενρίκες-Ομινάμι είναι γιος του Μιγκέλ Ενρίκες, θρυλικού ηγέτη του Κινήματος της Επαναστατικής Αριστεράς, που έγινε κόσκινο από τις σφαίρες σε έναν δρόμο του Σαντιάγο τον Οκτώβριο του 1974. Ο Μάρκο ήταν τότε 18 μηνών. Σαράντα χρόνια αργότερα, πλησιάζει την Εβελιν Ματέι στις δημοσκοπήσεις. Αν την ξεπεράσει θα αντιμετωπίσει στον δεύτερο γύρο την Μπατσελέτ, επιτρέποντας στον λαό της Χιλής να επιλέξει ανάμεσα σε δύο προοδευτικούς υποψήφιους και στο όραμά τους. Ενα όχι ιδιαίτερα πιθανό, αλλά όχι απίθανο σενάριο.

Από όλους τους πρωταγωνιστές της ιστορίας καλύτερα γνώριζα τον Μιγκέλ. Ημαστε φίλοι του, η σύζυγος μου κι εγώ, σε σημείο που, παρότι διαφωνούσαμε με τη θεωρία του ότι η ένοπλη πάλη ήταν ο δρόμος για την ελευθερία, διακινδυνεύσαμε τη ζωή μας προκειμένου να προσφέρουμε σε αυτόν και σε άλλους συντρόφους του καταφύγιο στο μικρό μας σπίτι στο Σαντιάγο, το 1970, όταν βγήκαν στην παρανομία επί κυβέρνησης του Χριστιανοδημοκράτη Εδουάρδο Φρέι Μοντάλβα διακηρύσσοντας την ανάγκη για μια κουβανικού στυλ επίθεση στην εξουσία.

Τι θα έλεγε άραγε ο Μιγκέλ αν μπορούσε να δει τον γιο του να υποστηρίζει την ανάγκη μετασχηματισμού και εκσυγχρονισμού της Χιλής με ειρηνικά μέσα, να απορρίπτει τη βία στην οποία ο πατέρας του πίστευε τόσο παθιασμένα; Πολλοί λατινοαμερικανοί επαναστάτες που επέζησαν των δικτατοριών του παρελθόντος συνειδητοποίησαν τελικά ότι η δημοκρατία είναι απαραίτητη προϋπόθεση κάθε βαθιάς αλλαγής, κάθε πραγματικής δικαιοσύνης. Ισως λοιπόν να είχε ωριμάσει με ανάλογο τρόπο και ο Μιγκέλ, ο Μιγκέλ που ήταν τόσο απερίσκεπτος στις ιδέες και στις πράξεις αλλά ταυτόχρονα τόσο υποδειγματικά θαρραλέος, τόσο διψασμένος για έναν καλύτερο κόσμο που ακόμα συγκινούμαι όταν τον σκέπτομαι.

Αλλά σε αυτή την απίθανη ιστορία φαντασμάτων και πατεράδων, παιδιών και ενοχών, υπάρχει ακόμα μία ανατροπή. Ο ίδιος αυτός άνανδρος στρατηγός Ματέι βοήθησε τελικά τη Χιλή να μπει στον δρόμο των ελεύθερων εκλογών που τώρα θεωρεί δεδομένες. Η στιγμή της εξιλέωσής του ήρθε τη νύχτα του δημοψηφίσματος του 1988, που θα αποφάσιζε αν θα διατηρούσε ο Πινοτσέτ την εξουσία επ’ αόριστον. Οταν ο Πινοτσέτ επιχείρησε να αρνηθεί την ήττα του και να κάνει νέο πραξικόπημα ο στρατηγός Ματέι τον εμπόδισε, αναγνωρίζοντας δημοσίως τη νίκη τού «Οχι». Θα ήθελα να πιστεύω ότι εκείνη τη νύχτα ο Φερνάντο Ματέι πλήρωνε ένα χρέος στον παλιό του φίλο Αλμπέρτο. Εχει μπροστά του όμως ακόμα μια χειρονομία εξιλέωσης. Μια απλή, αν και όχι ανώδυνη χειρονομία. Το μόνο που θα χρειαζόταν να κάνει ο στρατηγός, στα 88 του χρόνια, είναι να σταυρώσει αύριο το όνομα της Μισέλ Μπατσελέτ. Ισως να ξέρει ήδη ότι θα σήμαινε τα πάντα για εκείνην να ρίξει αυτή την ψήφο ο Τίο Φερνάντο της, αφού ο πατέρας της Αλμπέρτο, δυστυχώς, δεν μπορεί.

Ο Αριελ Ντόρφμαν είναι χιλιανός
συγγραφέας και ζει στις ΗΠΑ