Τζόναθαν Κόου: Χαμένες αποικίες και ουτοπίες

Η «βρετανικότητα», ό,τι κι αν σημαίνει ο όρος, είναι η εμμονή του Τζόναθαν Κόου. Στο δέκατο αυτό μυθιστόρημά του, ο συγγραφέας του «Τι ωραίο πλιάτσικο!» ξαναπιάνει το πάντα φευγαλέο και πάντα αγαπητό (και στα καθ’ ημάς) ζήτημα του «ποιοι είμαστε και κατά πού πάμε» υπό τη μορφή σάτιρας ή καλύτερα κατασκοπικής παρωδίας.

Βρισκόμαστε στα 1958 και η άλλοτε κραταιά Βρετανική Αυτοκρατορία διαλύεται, η αποαποικιοποίηση προχωρεί με γρήγορα βήματα, ο κόσμος έχει στρέψει την πλάτη του στα δεινά του Πολέμου, οι επιστημονικές ανακαλύψεις διαδέχονται η μία την άλλη, η ενωμένη Ευρώπη κάνει τα πρώτα της δειλά βήματα, η ανθρωπότητα είναι πεπεισμένη ότι αφήνει πίσω της οριστικά την προϊστορία και ο Ψυχρός Πόλεμος βρίσκεται στο φόρτε του. Η περίφημη Expo ’58, η πρώτη Διεθνής Εκθεση της μεταπολεμικής εποχής, εγκαινιάζεται στο Χέιζελ των Βρυξελλών, υπό την αιγίδα του βασιλιά Μποντουέν και με πάμπολλες διασημότητες να την επισκέπτονται. Τα έθνη αγωνίζονται να επιδείξουν τα επιτεύγματά τους και οι Βρετανοί ταλανίζονται μεταξύ παράδοσης και εκσυγχρονισμού, νησιωτικότητας και ευρωπαϊκότητας, προσκόλλησης στο ένδοξο παρελθόν και πίστης σε ένα μέλλον που τώρα πια μοιάζει να καθορίζεται από άλλους. Ενας νιόπαντρος πατέρας, ο Τόμας, δημόσιος υπάλληλος, με άγνοια της γοητείας που ασκεί στο άλλο φύλο, επιφορτίζεται με την ευαίσθητη αποστολή να επιβλέπει την παμπ Μπριτάνια δίπλα στο υπερσύγχρονο βρετανικό περίπτερο στους έξι μήνες που θα διαρκέσει η Εκθεση. Ερως και μοντερνισμός θα τον χτυπήσουν σαν αντιαποκάλυψη, για να λησμονήσει σύντομα τη μετριότητα της ύπαρξής του σε ένα λονδρέζικο προάστιο. Υπό την σκιά του περίφημου Ατόμιουμ -υπερκατασκευής/ συμβόλου της Expo και προάγγελου μιας ειρηνικής πυρηνικής εποχής – ο ήρωάς μας σπαράσσεται μεταξύ της όμορφης βελγίδας επίσημης συνοδού του και μιας αμερικανίδας κατασκόπου εντεταλμένης να επιδεικνύει χαμογελαστή ολημερίς ηλεκτρικές σκούπες στο επί τούτου σκονιζόμενο αμερικανικό περίπτερο και να επιδεικνύει τους τεχνολογικούς θριάμβους της υπερδύναμης. Εν μέσω βρετανών, σοβιετικών και αμερικανών πρακτόρων ο Τόμας θα πίνει μπίρες, θα παρευρίσκεται σε εγκαίνια, δεξιώσεις και αβανγκάρντ συναυλίες, θα χαζεύει ιθαγενείς από το Βελγικό Κονγκό και γενικότερα θα γεύεται μια αντανάκλαση της επικείμενης παγκοσμιοποίησης σ’ ένα φασματικό περιβάλλον.

Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια περίοδο όπου η συγκυρία τού επιτρέπει να ζήσει σε ένα κλίμα πολλαπλών υποσχέσεων και φαινομενικά ατελεύτητων τεχνολογικών δυνατοτήτων. Καθ’ οδόν, ο αφελής Τόμας θα βρεθεί σε έναν κόσμο μυστικών υπηρεσιών και ιδεολογικών συγκρούσεων όπου τίποτα δεν είναι αυτό που φαίνεται, όπου τα κίνητρα είναι ασαφή και τα αισθήματα προδίδονται σε κάθε τροπή της αφήγησης. Ακόμη και πίσω στο σπίτι του, η γυναίκα του μοιάζει να τον απατά με τον γείτονα, ενώ ο ίδιος αναζητεί μια νέα ταυτότητα μεταξύ Τζέιμς Μποντ και Γκάρι Κούπερ. Εν ολίγοις ο κόσμος του κλονίζεται για να αντικατασταθεί από τη ρεπλίκα ενός άλλου ανύπαρκτου στην πραγματικότητα κόσμου.

Ωραίο θέμα, αναμφίβολα, και ο Κόου το χειρίζεται με σεβασμό, ευαισθησία και επιδεξιότητα τουλάχιστον ως προς την ανασύσταση μιας εποχής τόσο κοντινής που οι περισσότεροι από μας να έχουν ήδη γεννηθεί και ταυτόχρονα τόσο μακρινής όσο το Φολκ-σβάγκεν σκαραβαίος από τα σύγχρονα 4Χ4 και τα χειροκίνητα τηλέφωνα από τα κινητά. Επιλέγει να υιοθετήσει ένα είδος παρωδιακής φαρσοκωμωδίας που εξελίσσεται σε θρίλερ, αποδομώντας τις πεποιθήσεις της εποχής – η πυρηνική σύντηξη που θα επέλυε διά παντός το ενεργειακό πρόβλημα της ανθρωπότητας, το καλό που κάνει το κάπνισμα ακόμη και στις εγκύους, ο Νέος Ανθρωπος που κατασκευάζεται στη Σοβιετική Ενωση, η απρόσκοπτη πρόοδος για όλους, κ.ο.κ. Αλλά βέβαια, με δεδομένο ότι πρόκειται για τον Κόου, αυτή η ρομαντική ανασύσταση των φίφτις, με στοιχεία από Γκράχαμ Γκριν και Ιαν Φλέμινγκ, μας δημιουργεί την προσδοκία ότι αναγιγνώσκοντας το πρόσφατο παρελθόν και ερμηνεύοντας την νοσταλγία μας γι’ αυτό θα γινόμασταν σοφότεροι για τους τρόμους του παρόντος. Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Ο συγγραφέας μάς τροφοδοτεί αντ’ αυτού με ένα μελαγχολικό συναίσθημα χαμένης νεότητας – τόσο ημών όσο και της ανθρωπότητας.

Να έχει χάσει το χιούμορ την ανατρεπτική του λειτουργία; Πολύ πιθανό. Προσωπικά γέλασα βέβαια κατ’ επανάληψη με τη βρετανική φλεγματικότητα και την ικανότητα αυτοσαρκασμού, αν και πολλά από τα αστεία είναι κλισέ. Η δήλωση ότι και η Βασίλισσα πάει στην τουαλέτα (με αφορμή την επίδειξη νέων τεχνολογικών εξελίξεων στον τομέα) ή το ατύχημα ενός μέλους της Επιτροπής Πρόληψης Βιομηχανικών Ατυχημάτων όταν επισκέπτεται την Εκθεση λειτουργούν μια χαρά στη διάρκεια της ανάγνωσης για να σ’ αφήσουν εντέλει με μια επίγευση déjà vu. Το χαμόγελα που μας αποσπά ο συγγραφέας είναι κατά κάποιο τρόπο αρχαιολογικού ενδιαφέροντος και αυτό που σώζει τα πράγματα είναι ότι μοιάζει να το γνωρίζει όταν σε εκρήξεις αυτοαναφορικής μεταμοντερνικότητας οι ήρωές του αποδομούν εαυτούς.

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ
Ο Τζόναθαν Κόου γεννήθηκε στο Μπέρμιγχαμ το 1961. Σπούδασε φιλολογία στο Trinity College του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ και δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Γουόρικ και εργάστηκε παράλληλα ως μουσικός συνθέτοντας τζαζ. Ως δημοσιογράφος διετέλεσε τακτικός συνεργάτης της «Guardian» και κριτικός κινηματογράφου στο «New Statesman». Θα συναντήσει το αθηναϊκό κοινό στις 4 Δεκεμβρίου, στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών