Η «βιογράφος» των παραδοσιακών ενδυμάτων

Παραδοσιακές ενδυμασίες, εθνογραφική έρευνα, κοστούμια θεάτρου και ένα αρχείο ενδυμάτων και αξεσουάρ από τον 19ο αιώνα έως το παρόν συνδέονται μαζί της. Με την ψυχή και πρόεδρο του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος, η οποία τιμήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ακαδημία Μουσείων για το σύνολο της προσφοράς της στο μουσείο του Ναυπλίου

Το όραμά της να συνδέσει την παράδοση με τη συνεχή εξέλιξη δεν έχει σταματήσει να γυρίζει στο κεφάλι τής κυρίας Νανάς. Ετσι τρυφερά την αποκαλούν με την άνεση οικειότητας οι συνεργάτες της – σκηνογράφοι, αρχιτέκτονες, επιμελήτριες εκθέσεων και ορισμένοι λάτρεις της ιστορίας του ενδύματος. Ολοι τους μιλάνε για την προσωπικότητά της, ανοιχτή σαν βεντάλια και πλούσια όσο οι πτυχώσεις μιας φουστανέλας αγωνιστών του ’21. Ή όσες και οι πλισέ πιέτες του φορέματος Δελφός του ισπανού μετρ υψηλής ραπτικής των αρχών του 20ού αιώνα, Μαριάνο Φορτούνι. Κομμάτι συλλεκτικό, το οποίο εκείνη αλίευσε από δημοπρασία στο εξωτερικό για να το προσθέσει στην πολυποίκιλη συλλογή του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος.

Η έδρα του παραμένει στο Ναύπλιο, αλλά η πληθωρική πρόεδρός του έχει ταξιδέψει τη συλλογή του σε διαφορετικές γεωγραφικές και χρονικές συντεταγμένες. Μπορεί η μαγιά του να ξεκίνησε με άξονα τις παραδοσιακές ενδυμασίες, αλλά μέσα από τα ενδιαφέροντα και την αγάπη της να παρακολουθεί διερευνητικά τις εξελίξεις στα φαινόμενα της μόδας η Ιωάννα Παπαντωνίου δημιούργησε ένα εκλεκτικό μείγμα παραδοσιακών ενδυμασιών και δημιουργιών υψηλής ραπτικής. Στολές Καραγκούνας, με ταγέρ Σανέλ, υφαντές πουκαμίσες από μετάξι του Σουφλίου με βραδινά ενδύματα Ντιόρ και Ζαν Ντεσές, παραδοσιακά νυφικά αλλά και πρωτοποριακά κομμάτια της ιαπωνικής πρωτοπορίας των Ισέι Μιγιάκε και Ρέι Καβακούμπο.

Η ΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΚΑΡΑΓΚΟΥΝΑΣ. Από αυτό το αρχείο του ΠΛΙ και με προσθήκες δανεικών συλλογών μουσείων και οίκων μόδας η Αθήνα της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας του 2004 παρουσίασε τη δημοφιλή έκθεση του Μουσείου Μπενάκη της οδού Πειραιώς «Πτυχώσεις». Χάρη στην ομάδα της Ιωάννας Παπαντωνίου, ακολούθησε το 2010 στον ίδιο χώρο η έκθεση «Ενδύεσθαι» με τα καλύτερα κομμάτια των συλλογών του ΠΛΙ και με σκοπό την αναζήτηση χορηγών και υποστηρικτών της επιθυμίας της να συμβάλει στην ίδρυση ενός μουσείου πολιτισμού του ενδύματος.

Η σκέψη για τη δημιουργία ενός λαογραφικού μουσείου στην πατρίδα της, το Ναύπλιο, γεννήθηκε στα 17 της χρόνια, όταν η μητέρα της τής χάρισε μια φορεσιά Καραγκούνας. «Τη φορεσιά αυτή τη φόραγα σχεδόν μόνιμα στις τότε εκδηλώσεις του Λυκείου Ελληνίδων, γιατί υπήρχε η πεποίθηση ότι είχα τον σωστό τύπο γι’ αυτήν. Ετσι άρχισα να μαζεύω φορεσιές που μου άρεσαν. Ευτυχώς δεν άργησα να καταλάβω ότι μια σωστή συλλογή οργανώνεται με σύστημα», αναφέρει στο άρθρό της στο περιοδικό «Ζυγός» τον Οκτώβριο του 1981, γράφοντας για τη διαδρομή του λαογραφικού μουσείου. Αρχικά το ονόμασε Ιδρυμα Παπαντωνίου (1974) τιμώντας τον πατέρα της, Βασίλη, ιδρυτή της Ανώνυμης Εταιρείας Κονσερβών Κύκνος. «Εχασα τον πατέρα μου νωρίς και άσχημα. Στον Εμφύλιο. Τον πήραν γιατί υπήρχε η φήμη ότι είχε πολλές λίρες. Ολη αυτή η ιστορία μού δημιούργησε μεγάλη απέχθεια για τα λεφτά». Η πατρική περιουσία πέρασε ως δωρεά στο Ιδρυμα. Κράτησε για την ίδια ένα ακίνητο, το οποίο την έφερε στο διαμέρισμα της οδού Μάρκου Μουσούρου, στο Μετς. Εκεί όπου σήμερα συγκάτοικοί της είναι μια παρέα παχυλών γάτων. Εξαιρετικά φιλικοί με τους επισκέπτες της κυρίας Νανάς, όταν εκείνη τρατάρει καφέ, κουλουράκια και ατελείωτες ώρες ευχάριστης συνομιλίας. Με θέμα τις πολλές αγάπες της: το λαογραφικό έργο της Αγγελικής Χατζημιχάλη και τα ελληνικά κεντήματα, την επιτόπια έρευνα στα χωριά συλλέγοντας μαζί με άλλα μέλη της ομάδας του Λυκείου Ελληνίδων τοπικές φορεσιές και καταγράφοντας 350 παραδοσιακούς χορούς.

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1936. Ηταν τεσσάρων ετών όταν είδε τη «Νυχτερίδα» στο Εθνικό Θέατρο με τον Δημήτρη Χορν. Το καλοκαίρι του 1945 στο Παρίσι είδε μια επίδειξη του Ντιόρ. Από τότε θαμπώθηκε και άρχισε να ερμηνεύει τη ζωή μέσα από το ένδυμα. Οταν τελείωσε το γυμνάσιο και ζήτησε τη γονεϊκή άδεια για σπουδές Σκηνογραφίας – Ενδυματολογίας στο Λονδίνο, βρέθηκε κλεισμένη σε «σχολή παραγωγής κοσμικών δεσποινίδων στο Σάρεϊ της Αγγλίας. Γυρίζοντας παντρεύτηκα. Ημουν μια ανορθογραφία σαν κυρία και μάλιστα κοσμική! Μέσα μου θέριευε η ιδέα του διαζυγίου και της ανάγκης να σπουδάσω. Οταν κάποτε μίλησα στους δικούς μου για διαζύγιο, σπουδές και μουσείο, με θεώρησαν διανοητικά ανάπηρη. Κατάφερα να χωρίσω και να φύγω για το Λονδίνο». Ηταν τριάντα ετών όταν άρχισε να σπουδάζει Σκηνογραφία – Ενδυματολογία στη Σχολή Τεχνών του Γουίμπλεντον. Οταν επιστρέφει από το Λονδίνο στην Ελλάδα, δείχνει στον σκηνοθέτη Αλέξη Σολομό δείγμα της ενδυματολογικής δουλειάς της. Και το 1971 η πρώτη της σκηνογραφία γίνεται στο έργο «Ο κοριός» του Μαγιακόφσκι. Ακολουθούν οι συνεργασίες με το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν, τον θίασο Μινωτή – Παξινού, τα κρατικά θέατρα και άλλους ελεύθερους θιάσους.

«Το πρώτο μου όνειρο, να δουλέψω, είχε γίνει πραγματικότητα. Πάντα ντρεπόμουν που ζούσα από την περιουσία που είχα κληρονομήσει από τον πατέρα μου. Τώρα μπορούσα να κοιτάξω την “εργατική τάξη” στα μάτια. Η περιουσία του πατέρα μου είχε ολοκληρώσει τον προορισμό της προς εμένα: με έζησε, με πάντρεψε, με σπούδασε. Ηταν σειρά μου να κάνω κάτι για εκείνον. Του αφιέρωσα το μουσείο».

ΒΡΑΒΕΙΑ 30 ΧΡΟΝΩΝ. Το 1981 το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ιδρυμα τιμήθηκε με το βραβείο ΕMYA ως το Ευρωπαϊκό Μουσείο της Χρονιάς και η ίδια βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών για την προσφορά της στην επιστήμη και στο θέατρο. Το 1987 ακολουθεί το Κρατικό Βραβείο για την ενδυματολογική της εργασία στην ταινία του Φώτη Λαμπρινού «Δοξόμπους». Στο βιογραφικό της προστίθεται η θέση τής υπεύθυνης του Εθνικού Αρχείου Φορεσιάς που ίδρυσε η Μελίνα Μερκούρη. Καθώς και τα μαθήματα Ιστορίας Ενδυματολογίας και Σκηνογραφίας στα Τμήματα Θεατρολογίας των Πανεπιστημίων Αθηνών, Πατρών και Πελοποννήσου. Το 2000 της απενεμήθη από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ο Χρυσός Σταυρός του Φοίνικος και το 2008 ανακηρύχθηκε επίτιμη διδάκτορας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Η αεικίνητη ψυχή του ΠΛΙ συνέχισε με τη διοργάνωση ενδυματολογικών συνεδρίων και τις έγκυρες εκδόσεις για την ελληνική φορεσιά. Το ανήσυχο πνεύμα της την έφερε πρόσφατα στο Διαδίκτυο. Μαζί με τους συνεργάτες της επιμελείται μια έρευνα σε συνεργασία με μουσεία ενδύματος και λαογραφίας των Βαλκανίων με θέμα παραδόσεις και τελετουργικά γύρω από την ιστορία του γάμου. Και τον Δεκέμβριο το ΠΛΙ δίνει ραντεβού στο Μουσείο Μπενάκη με τις «Νύφες» του, υπενθυμίζοντας τη σαραντάχρονη ιστορία του.