Κυνηγοί έργων τέχνης στα όρια του νόμου

Ξημερώματα 11ης Μαΐου 1987. Ενας άνδρας κάνει κομμάτια τις γυάλινες πόρτες του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης της Στοκχόλμης. Με μοναδικά του όπλα μια βαριοπούλα και πολύ θράσος κλέβει τον «Κήπο» του Ανρί Ματίς και εξαφανίζεται.

Το τι απέγινε ο πίνακας παρέμενε ένα άλυτο μυστήριο μέχρι τη στιγμή που το κλεμμένο έργο εντοπίστηκε πέρυσι και επεστράφη στην έδρα του μετά βαΐων και κλάδων τον Ιανουάριο.

Οι Αρχές όμως δεν έπαιξαν ενεργό ρόλο στην εξέλιξη αυτή. Πίσω από την επιστροφή βρίσκεται ο Κατάλογος Απολεσθείσας Τέχνης (Art Loss Register), η εταιρεία που έχει έδρα στο Λονδίνο και η οποία εδώ και δύο δεκαετίες έχει καταφέρει διακριτικά να παίξει καθοριστικό ρόλο σε έρευνες ανά τον κόσμο που αφορούν κλεμμένα έργα τέχνης.

Πνευματικό τέκνο του Τζούλιαν Ράντκλιφ, με σπουδές στην Οξφόρδη, καριέρα ως σύμβουλος επενδύσεων υψηλού ρίσκου και διασυνδέσεις στις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, ο Κατάλογος Απολεσθείσας Τέχνης εδώ και 22 χρόνια επιχειρεί να καλύψει ένα κενό: έργα τέχνης δισεκατομμυρίων πέφτουν θύματα κλοπής κάθε χρόνο, σύμφωνα με εκτιμήσεις του FBI, αλλά η Αστυνομία δεν έχει επαρκείς δυνάμεις για να δώσει προτεραιότητα στον εντοπισμό τους.

Αρκεί να σκεφτεί κάποιος πως σε δύο κομβικές πόλεις για την αγορά έργων τέχνης – τη Νέα Υόρκη και το Λος Αντζελες – υπάρχει μόνο ένας αξιωματικός που να ασχολείται με τα εγκλήματα που αφορούν έργα τέχνης. Την ίδια ώρα το FBI διαθέτει 14 εξειδικευμένους πράκτορες, οι οποίοι όμως έχουν κι άλλα καθήκοντα, ενώ η Σκότλαντ Γιαρντ έχει τρεις πράκτορες.

Ισως αυτός είναι και ο βασικός λόγος που στα αρχεία της Ιντερπόλ περιλαμβάνονται 40.000 κλεμμένα έργα τέχνης, στης Σκότλαντ Γιαρντ 57.500 και στου FBI λιγότερα από 8.000. Σε αντίθεση, ο Κατάλογος έχει καταχωρισμένα 350.000 κλεμμένα, λεηλατημένα ή απολεσθέντα έργα, ενώ πέρα από το δεκαμελές προσωπικό του διατηρεί συνεργασία με ινδική εταιρεία που αντιπαραβάλλει τους καταλόγους δημοπρασιών και των εμπορικών εκθέσεων με τη βάση δεδομένων. Σε καθημερινή βάση εντοπίζονται περί τα 50 ύποπτα αντικείμενα, έργα τέχνης δηλαδή των οποίων επιχειρείται η διακίνηση και τα οποία ταιριάζουν με καταγεγραμμένα έργα στον Κατάλογο. Η εμπειρία έχει δείξει, ωστόσο, ότι μόλις δύο ή τρία ταυτίζονται απολύτως με τα υπό έρευνα αντικείμενα.

Η πείρα που διαθέτουν τα στελέχη του Καταλόγου, δε, είναι τόση ώστε αναλαμβάνουν να εκπαιδεύσουν τους πράκτορες του FBI, με αποτέλεσμα οι δυο πλευρές να διατηρούν στενή συνεργασία.

Τα έσοδά του βασίζονται σε ποσοστά που λαμβάνει από τις ασφαλιστικές εταιρείες και τους δικαιούχους των έργων, δηλαδή τα θύματα της κλοπής, ενώ τέλος πρέπει να πληρώσουν και όσοι χρησιμοποιούν τη βάση για να διαπιστώσουν αν ένα έργο είναι καθαρό, σε αντίθεση με τις βάσεις της Αστυνομίας που λειτουργούν με ελεύθερη πρόσβαση.

Η εταιρεία ωστόσο δεν τυγχάνει αποδοχής από όλους, παρά το γεγονός ότι στους μετόχους της συγκαταλέγονται δυνατά ονόματα του χώρου της τέχνης, αφού πέρα από τον Τζούλιαν Ράντκλιφ, που κατέχει το 68%, ποσοστά διαθέτουν οι τρεις μεγάλοι οίκοι δημοπρασιών Κρίστις, Σόθμπις και Μπόναμς.

Δέχεται σφοδρή κριτική για την επιθετική της τακτική, που ξεπερνά κάποιες φορές τα όρια του νόμου. Παρ’ όλ’ αυτά ο Κατάλογος εξακολουθεί να έχει υποστηρικτές ανάμεσα στις δυνάμεις που ασχολούνται με την επιβολή του νόμου. «Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται για ένα σημαντικό και πολύ χρήσιμο εργαλείο», επισημαίνει ο αστυνομικός που ασχολείται με θέματα τέχνης στο Αστυνομικό Τμήμα της Νέας Υόρκης Μαρκ Φίστεϊν.

Οι άκρες της εταιρείας του Τζούλιαν Ράντκλιφ φτάνουν στα σκοτεινά υπόγεια του κόσμου της τέχνης, εκεί όπου ανθούν οι κλοπές, τα πλαστά και τα έργα τέχνης με «βρώμικο» παρελθόν και όπου αναπτύσσονται κυκλώματα τα οποία υπόσχονται στους πελάτες τους υψηλά κέρδη από μια άναρχη αγορά.

Αντιθέτως, για τον ίδιο τον Κατάλογο τα κέρδη δεν έρχονται εύκολα και το μέλλον του δεν μοιάζει ανέφελο, καθώς η τελευταία εξαετία δεν πήγε καθόλου καλά, αφού χάνει όχι μόνο έσοδα αλλά και μερικά από τα ταλαντούχα στελέχη της, ανάμεσά τους και το πλέον προβεβλημένο, τον διευθύνοντα σύμβουλο Κρίστοφερ Μαρινέλο, που ανοίγει τα φτερά του για να κάνει δική του ανταγωνιστική επιχείρηση.

Στη μείωση των εσόδων καθοριστικό ρόλο έχει παίξει και η πτώση των τιμών στην αγορά, με αποτέλεσμα να πέφτουν τόσο τα ασφάλιστρα, τα εύρετρα αλλά και το ενδιαφέρον των ληστών, που ξέρουν πλέον ότι δεν μπορούν να βγάλουν όσα στο παρελθόν και κατά συνέπεια δεν ρισκάρουν τόσο συχνά κλοπές όσο παλαιότερα.

Χαρακτηριστικό είναι ότι η μέση τιμή ενός έργου που εντοπίζεται είναι περί τα 9.500 ευρώ, χρήματα που θεωρούνται πολύ λίγα, σύμφωνα με τον κ. Ράντκλιφ, ώστε να σταθεί στα πόδια του ο Κατάλογος.