Aλέξανδρος Αβρανάς: «Αφορισμένος» στην Ελλάδα, δικαιωμένος στη Βενετία

Δύο καλλιτέχνες μάλλον άγνωστοι στο ευρύ κοινό, ο Αλέξανδρος Αβρανάς και ο Θέμης Πάνου, κέρδισαν δύο πολύ μεγάλα βραβεία στη Μόστρα: το βραβείο καλύτερης σκηνοθεσίας και το βραβείο καλύτερης ανδρικής ερμηνείας για την ταινία του πρώτου, «Miss Violence». Είναι η δεύτερη ταινία του Αλέξανδρου Αβρανά. Η πρώτη, το «Without», γυρισμένη πριν από πέντε χρόνια, παρόλο που πήρε κρατικό βραβείο στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης, έπεσε θύμα μιας μεγάλης διαμάχης στον χώρο που αμφισβήτησε το Φεστιβάλ και οδήγησε στη δημιουργία μιας ένωσης σκηνοθετών και δημιουργών, των «Κινηματογραφιστών στην Ομίχλη». Αποτέλεσμα; Ο σκηνοθέτης που μόλις είχε επιστρέψει από σπουδές στο Βερολίνο κυνηγήθηκε και η βραβευμένη του ταινία δεν προβλήθηκε ποτέ στους κινηματογράφους!

Αλλά και ο Θέμης Πάνου, ηθοποιός – διανοούμενος, με τριάντα χρόνια θητεία στο θέατρο κοντά στους καλύτερους έλληνες σκηνοθέτες, άνθρωπος που δεν κυνήγησε ποτέ τη δημοσιότητα, μόνο στους επαΐοντες ήταν ώς τώρα γνωστός. Ιδού μια Ελλάδα που προκαλεί αισθήματα περηφάνιας και μελαγχολίας ταυτόχρονα…

Προσπαθώ να βάλω, καταχρηστικά και αυθαίρετα ίσως, τον εαυτό μου στη θέση του σκηνοθέτη Αλέξανδρου Αβρανά. Να έχεις παρουσιάσει, όλο αγωνία, την πρώτη σου μεγάλου μήκους ταινία στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το 2008. Να τη βλέπεις να βραβεύεται στα Κρατικά. Και ξάφνου, σύσσωμοι οι συνάδελφοί σου, ορμώμενοι από τη δική σου βράβευση (και τη βράβευση μιας άλλης ταινίας του παραγωγού σου), να διαρρηγνύουν τα ιμάτιά τους για τη σαπίλα ενός ολόκληρου θεσμικού συστήματος, του οποίου γίνεσαι, αιφνιδίως, ο υπόλογος. Η δε ταινία σου, η επισήμως αναγνωρισμένη ως η καλύτερη της παραγωγής εκείνης της χρονιάς, εξαφανίζεται: δεν συναντά δηλαδή ποτέ το κοινό της, ούτε στις αίθουσες ούτε στο DVD.

Είσαι απλά αφορισμένος.

Αποφασίζεις, έπειτα από σκέψη, να κάνεις στην Ελλάδα και την επόμενη ταινία σου. Αντιμετωπίζεις χίλια δυο προβλήματα οικονομικής φύσεως, αναζητώντας πόρους σε μια εποχή κατά την οποία οι πόρτες για τον πολιτισμό κλείνουν η μία μετά την άλλη. Με έναν προϋπολογισμό που θα ακουγόταν «ανέκδοτο» σ’ έναν ευρωπαίο συνάδελφό σου, στήνεις μια φιλμική κατασκευή άρτια, μετά κόπου και δικού σου αλλά και του συνεργείου σου. Τη στέλνεις στη Βενετία και, ω του θαύματος, καταλήγει στο διαγωνιστικό τμήμα. Και λίγες εβδομάδες μετά, η ταινία σου φεύγει με τέσσερα βραβεία – εκ των οποίων, τα δύο είναι τα πιο σημαντικά που έχει λάβει ελληνική ταινία εδώ και πολλά χρόνια στη συγκεκριμένη διοργάνωση.

Σκεφτείτε ποιους συναγωνιζόταν η ταινία του. Ιερά τέρατα σαν τον Τέρι Γκίλιαμ, ιταλούς μάστορες που έχουν φύγει πολλές φορές με βραβεία από τη Μόστρα (Τζιάνι Αμέλιο του «Κλέφτη των παιδιών») και τη νέα, καταχειροκροτημένη ταινία του Στίβεν Φρίαρς («Φιλομίνα»). Οπότε, εδώ μάλλον θα πρέπει να πούμε ξεκάθαρα πως η νίκη αυτή δεν αποτελεί και τόσο «νίκη της Ελλάδας», αλλά προσωπική νίκη του σκηνοθέτη Αλέξανδρου Αβρανά.

Μία ημέρα μετά τη γιορτή, μιλάω με τον Αλέξανδρο Αβρανά – τον πετυχαίνω στο Λονδίνο, καθώς περιμένει την πτήση του για το Τορόντο, όπου και θα προβληθεί η βραβευμένη ταινία του. «Αν μου έλεγε κάποιος το 2008 πως κάτι τέτοιο με περιμένει στη γωνία, θα του έλεγα “καλά θα κάνει να φανεί!”», μου λέει γελώντας. «Είναι κλισέ να λέει κανείς πως η Ελλάδα τρώει τα παιδιά της, αλλά είμαστε μια χώρα όπου κυριαρχεί η μικροψυχία. Ολα αυτά όμως τα άφησα πίσω μου πριν μπω στην περιπέτεια του “Miss Violence”. Εντέλει, βρέθηκαν άνθρωποι που πίστεψαν σε μένα, όπως ο Χρήστος Κωνσταντακόπουλος, ο παραγωγός μου, και πετύχαμε κάτι που, να σας πω την αλήθεια, δεν το έχω συνειδητοποιήσει ακόμα».

Το Χρυσό Λιοντάρι δόθηκε σ’ ένα ιταλικό ντοκιμαντέρ, το «Sacro GRA», του Τζιανφράνκο Ρόσι, μια ιδιαίτερη επιλογή του προέδρου Μπερνάρντο Μπερτολούτσι για ένα φιλμ που κέρδισε γενναίο χειροκρότημα στις δύο προβολές του. Είναι η πρώτη ιταλική ταινία που κερδίζει τον Χρυσό Λέοντα εδώ και 15 χρόνια, από το 1998 δηλαδή – τότε τον είχε κερδίσει ο Τζιάνι Αμέλιο για το «Cosi Ridevano».  Εδώ, κινηματογραφώντας τις ζωές μιας ομάδας ανθρώπων που ζουν γύρω από το Grande Raccord Anulare (GRA), τον αυτοκινητόδρομο-δαχτυλίδι που περικυκλώνει τη Ρώμη δηλαδή, ο Ρόσι έστησε, μαθαίνουμε, ένα docu-drama αστίλβωτου ρεαλισμού, αλλά και ένα αποχαιρετιστήριο γράμμα σε μια Ευρώπη που καταρρέει. Η βράβευσή του, από τα χέρια ενός σκηνοθέτη που χάρισε διαμάντια γνήσιου πολιτικού σινεμά τη δεκαετία του ’70, προφανώς και δεν είναι τυχαία.

Το βραβείο σεναρίου πήγε στον σεναριογράφο και συμπρωταγωνιστή τού «Φιλομίνα», Στιβ Κούγκαν – πασίγνωστος στη χώρα του βρετανός κωμικός (έχει κι εδώ τους φίλους του) που με αυτή τη διάκριση αφήνει παραθυράκι ανοιχτό και για μια άλλη, διαφορετική καριέρα.

Το δε Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής το κέρδισε το κινεζικό «Αδέσποτα σκυλιά» που είχε αγοραστεί από διορατικότατο έλληνα διανομέα πριν καν ξεκινήσει το Φεστιβάλ – ένα επίσης κοινωνικό δράμα (μυθοπλασίας αυτή τη φορά) που περιστρέφεται γύρω από τις ζωές κάποιων φτωχοδιαβόλων στη «μητρόπολη» της σημερινής Ταϊβάν.

Η διπλή αυτή βράβευση του «Miss Violence» είναι και η σημαντικότερη ελληνικής ταινίας στη Βενετία, που όμως έρχεται πάνω σε ένα σερί επιτυχιών σε ό,τι αφορά το εν λόγω Φεστιβάλ. Το 2010 η Αριάν Λαμπέντ κέρδισε το βραβείο γυναικείας ερμηνείας για το «Attenberg» της Αθηνάς Ραχήλ Τσαγγάρη, το 2011 ο Γιώργος Λάνθιμος και ο Ευθύμης Φιλίππου φεύγουν με το βραβείο σεναρίου για τις «Αλπεις», ενώ το 2012 ο Γιώργος Ζώης βραβεύτηκε για τη μικρού μήκους ταινία του «Τίτλοι τέλους».

Παλαιότερα, το 1985 δηλαδή, η Θέμις Μπαζάκα είχε κερδίσει «εύφημο μνεία» για την ερμηνεία της στα «Πέτρινα χρόνια» του Παντελή Βούλγαρη, ενώ το ίδιο φιλμ είχε πάρει το βραβείο της OCIC (Διεθνής Καθολική Οργάνωση Οπτικοακουστικών Μέσων) – όλα αυτά, φυσικά, στη Μόστρα. Και δεν ξεχνάμε τον Θόδωρο Αγγελόπουλο που, το 1980, κέρδισε το βραβείο της Διεθνούς Ενωσης Κριτικών και το Μεγάλο Βραβείο της Κριτικής με τον «Μεγαλέξαντρό» του. Η αρχή πάντως της ελληνικής συμμετοχής στη Βενετία είχε γίνει το 1956, με τον «Δράκο» του Νίκου Κούνδουρου, που είχε κερδίσει κι αυτός μια ειδική μνεία – κάτι που φυσικά είχε προκαλέσει μεγάλη εντύπωση στην Ελλάδα για δύο λόγους: πρώτον, η χώρα σπανίως γνώριζε τέτοιες «τιμές», και δεύτερον, η κριτική είχε κάνει φέτες στην κυριολεξία την ταινία…

Η πολιτική αλληγορία
Η ταινία έχει και μια αλληγορική πολιτική διάσταση. Θύμα και θύτης διατηρούν σχέση αλληλεξάρτησης. Αυτό, στα μάτια του σκηνοθέτη, έχει αναλογίες και με την Ελλάδα που εξαρτάται από τους ηγέτες εκείνους που την οδήγησαν στον κατήφορο.