[Τρίτη άποψη] Η τέταρτη φάση του Μνημονίου

Κανείς δεν αμφέβαλλε ότι ο δρόμος επρόκειτο να είναι μακρύς και γεμάτος στροφές. Το πόσες και πόσο απότομες ήταν, και παραμένει, άγνωστο. Αρχίζουμε όμως να βλέπουμε – από πείρα και μέσα από τη σύγκριση – πού οδηγούν και τι πρέπει να γίνει για να μη μας ρίξουν στον γκρεμό.

Η πρώτη φάση (ας μην προσμετρήσουμε τον χαμένο χρόνο) άρχισε στο Νταβός, όταν ο τότε πρωθυπουργός ήρθε αντιμέτωπος με την κρισιμότητα και το επείγον των περιστάσεων, και τελείωσε στο Καστελλόριζο, όταν ο ίδιος κήρυξε την επίσημη ένταξη της χώρας μας σε αυτό που τότε δεν ονομαζόταν ακόμη «εποχή του Μνημονίου». Η φάση αυτή, βραχεία σε διάρκεια (αρχές Φεβρουαρίου με τέλη Απριλίου 2010), υπήρξε εξαιρετικά πυκνή σε καθοριστικές αποφάσεις: περιέχει τη διαπραγμάτευση, ή μη διαπραγμάτευση, για το κείμενο και το πνεύμα του Μνημονίου και της δανειακής σύμβασης, την ενσωμάτωση της «ελληνικής περίπτωσης» από την Ευρωπαϊκή Ενωση και τους κεραυνοβολημένους, όσο και κατώτερους των περιστάσεων, ηγέτες της, την εμπειρική συγκρότηση πολυμερών συμφωνιών πρωτόγνωρων σε περιεχόμενο και κατ’ ουσίαν αντίθετων στις Ευρωπαϊκές Συνθήκες και τη βαρύτατη «πρόσκληση» του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου ως κεντρικού παίκτη στην ελληνική, αλλά και την ευρωπαϊκή, «διάσωση» (πολλές έννοιες, από την πρώτη στιγμή, απέκτησαν μια εντελώς ιδιότυπη σημασία).

Η δεύτερη φάση ταυτίζεται με τη διαχείριση της κρίσης και του Μνημονίου από την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ και θα μπορούσε να χωριστεί σε δύο τουλάχιστον υπο-φάσεις: στην πρώτη έγιναν σημαντικές προσπάθειες αλλαγής, βάσει αλλά και πέραν του Μνημονίου (Ασφαλιστικό, υγεία, αποκέντρωση), που δυστυχώς αποδείχτηκαν ανολοκλήρωτες και ήδη πρέπει να συμπληρωθούν ή και ανατραπούν· στη δεύτερη (κι αφού ήδη το κυβερνών κόμμα, ας μην το ξεχνάμε ποτέ αυτό, είχε κερδίσει τις τοπικές εκλογές), πήρε καθαρότερη μορφή η ώς τότε διάχυτη λαϊκή αντίδραση και άρχισε η εκ των έσω υπονόμευση του μνημονιακού προγράμματος. Στη φάση αυτή μπήκαν τα θεμέλια για τρεις δομικές εξελίξεις: η πτώση της κυβέρνησης Παπανδρέου σηματοδοτεί και το τέλος των μονοκομματικών κυβερνήσεων, η άνοδος και καθιέρωση του ΣΥΡΙΖΑ τη συστημική αμφισβήτηση του συστήματος, η είσοδος στον αστερισμό των Μνημονίων και άλλων πλην της Ελλάδας χωρών τη συνειδητοποίηση ότι το πρόβλημα είναι συνολικό και απαιτεί συνολικές λύσεις.

Η τρίτη φάση συμπίπτει με την άφιξη στην εξουσία ειδικού χαρακτήρα και πάντως πολυκομματικών κυβερνήσεων και σηματοδοτεί το τέλος της «εσωτερικής πάλης» γύρω από το Μνημόνιο, εφόσον όλοι όσοι πλέον κυβερνούν – ακόμα και όσοι, λίγο παλιότερα, το αμφισβητούσαν – ορίζουν ως μόνη πολιτική την όσο το δυνατόν καλύτερη υπηρέτησή του. Στη φάση αυτή, στην οποία λαμβάνει χώρα μια εντυπωσιακή αναδιάταξη του εγχώριου πολιτικού σκηνικού, καθώς και η καθιέρωση της Γερμανίας ως απόλυτης δύναμης στο αντίστοιχο ευρωπαϊκό, επιτυγχάνεται μια σημαντική βελτίωση της διεθνούς εικόνας της Ελλάδας, αλλά παράλληλα αυτή είναι η μείζων ποιοτική εξέλιξη και η εμφάνιση – θα έλεγα σχεδόν η απόδειξη – ότι απαιτείται, και όχι μόνο στην Ελλάδα, μια βαθιά αναδιάταξη.

Η τέταρτη φάση, στην οποία μόλις εισήλθαμε, άρχισε στη Λισαβώνα, με την παραλίγο πτώση τής πιο πιστής στο Μνημόνιο ευρωπαϊκής κυβέρνησης, και πρέπει να ενσωματώσει αλλά και να ξεπεράσει το Βερολίνο – τις εκλογές αλλά και τις εμμονές του. Είναι η φάση στην οποία έχει καταστεί περισσότερο από προφανές ότι η σωτηρία – και όχι μόνο των υπό Μνημόνιο χωρών – περνά μέσα από συλλογική και διαφορετικού από τον σημερινό χαρακτήρα ευρωπαϊκή δράση: μόνη της καμία χώρα, ούτε καν η Γερμανία, δεν μπορεί να αποφύγει τη βύθιση. Η αλλαγή δεν αφορά εγκατάλειψη της δημοσιονομικής προσπάθειας, αλλά άμεση συμπλήρωσή της με ένα γενναίο, ευφάνταστο, «οριζόντιο» και συμφωνημένο από όλους αναπτυξιακό σχέδιο: πολύ ευρύτερο πρόγραμμα απασχόλησης για τους νέους, επανέναρξη έργων υποδομών και έρευνας, διαφορετικού χαρακτήρα, προτεραιοτήτων και πόρων κοινοτικό προϋπολογισμό, πραγματικά συλλογικό πιλοτάρισμα της ζώνης του ευρώ. Χωρίς ένα τέτοιο σχέδιο, που πρέπει να αρχίσει να προετοιμάζεται τώρα και να τεθεί σε εφαρμογή αμέσως μετά τις γερμανικές εκλογές, οι ευρωεκλογές του 2014 είναι πολύ πιθανό να αποβούν Βατερλώ όχι της Ελλάδας, αλλά της Ευρώπης.

Ο Κ. Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος
της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, πρώην ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ