Το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση – Φόβοι και ευκαιρίες

Ευκαιρία για επανεκκίνηση; Πάντως, καθώς κλείνουν δύο εβδομάδες από τη συγκρότηση της νέας κυβέρνησης, στο ΠΑΣΟΚ δεν αισθάνονται και τόσο άσχημα. Κίνδυνοι και ανησυχίες υπάρχουν, ωστόσο η συμμετοχή στο υπουργικό σχήμα δεν απελευθερώνει μόνο τον Βαγγέλη Βενιζέλο αλλά ανοίγει τη δυνατότητα και για μια σειρά από στρατηγικούς προβληματισμούς με ορίζοντα τις επόμενες εκλογές που για το ΠΑΣΟΚ – κακά τα ψέματα – θα είναι αυτό που λένε οι Αγγλοσάξονες: make or break. Δηλαδή θα το ξαναφτιάξουν ή θα το καταστρέψουν οριστικά

Δεν πρόκειται ακριβώς για τη μεγάλη ανατριχίλα. Ωστόσο, ο φόβος φυλάει τα έρημα. Και το ΠΑΣΟΚ, μοναδικός πλέον εταίρος της ΝΔ στην κυβέρνηση, διακατέχεται από αυτό ακριβώς το αίσθημα. Εντάξει – η συμμετοχή ή μάλλον η συνεισφορά του Κινήματος στο υπουργικό σχήμα είναι για το καλό της χώρας. Είναι όμως και για το καλό του ΠΑΣΟΚ; Ή όπως λέει στέλεχος που προβληματίζεται για το πού να πάρει γραφείο – στην αντιπροεδρία, στη Βουλή ή στο κόμμα – «μήπως τελικά πάρει ο Σαμαράς όλο το χαρτί στις εκλογές κι εμείς καταποντισθούμε;»

Κάπως έτσι στο κατ’ εξοχήν κόμμα εξουσίας της Μεταπολίτευσης έχουν στο πίσω μέρος του μυαλού τους την κάλπη. Την ίδια ώρα, το ΠΑΣΟΚ είναι και αυτό ένα κόμμα αρχηγικό με έναν Βαγγέλη Βενιζέλο που, όπως λένε, «έτσι κι αλλιώς έκανε ό,τι ήθελε χωρίς να ρωτάει κανέναν», τώρα όμως, με δεδομένες τις ευθύνες του υπουργείου Εξωτερικών, τους είναι ακόμη πιο δύσκολο να τον δουν ώστε είτε να πάρουν κατεύθυνση είτε να του εισηγηθούν κινήσεις. Στην πραγματικότητα, το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται σε μια παράξενη στιγμή, καθώς ο φόρτος εργασίας του αρχηγού σημαίνει αναγκαστικά ότι τα επιτελεία, τόσο στο κόμμα όσο και στη Βουλή, αναγκαστικά θα αυτονομηθούν. Δηλαδή θα πάρουν υποχρεωτικά πρωτοβουλίες ή θα πρέπει να ασκήσουν τα ρεφλέξ τους αν προκύψουν αιφνίδια γεγονότα – κάτι που είναι ο κανόνας στην πολιτική. Και πού να έρθει ο Ιανουάριος του 2014 και να αναλάβει η Ελλάδα την προεδρία της Ευρωπαϊκής Ενωσης…

Ετσι όπως έχει διαμορφωθεί η διάταξη μάχης – κομματική ή κοινοβουλευτική – στο ΠΑΣΟΚ στην πρώτη γραμμή βρίσκονται πλέον εμπειροπόλεμα και ετοιμοπόλεμα στελέχη. «Στα κοινωνικά ή τα εργασιακά ή τα οικονομικά», λέει ένα από αυτά, «ξέρουμε πώς να τοποθετηθούμε αλλά και πώς να κατευθύνουμε τους βουλευτές μας. Στον Καψή όμως τι να πεις για την ΕΡΤ αν δεν έχεις προηγουμένως συνεννοηθεί αναλυτικά με τον Βενιζέλο;».

Στρατηγική διετίας

Το καλοκαίρι είναι σχεδόν πάντα περίοδος πολιτικού προβληματισμού. Και μάλιστα με όρους στρατηγικής. Μια στρατηγική για την επόμενη διετία αναζητά λοιπόν αυτή τη στιγμή το ΠΑΣΟΚ. Οχι τόσο για να συντονίσει τους παράλληλους κύκλους νεοπαπανδρεϊκών, σκανδαλιδικών, παλαιοπαπανδρεϊκών, βενιζελικών και ημιαυτονόμων που αναπτύσσονται μεταξύ Βουλής και κόμματος. Επειτα από μια περίοδο αλλαγών που και Συνέδριο και νέο γραμματέα και κομματικά όργανα και είσοδο στην κυβέρνηση είδε, έρχεται η ώρα του τέλους της εσωστρέφειας και της αρχής μιας εξωστρεφούς στρατηγικής «που να μας βγάλει από τη λούμπα».

Αυτή η στρατηγική έχει δύο επίπεδα. Το επίπεδο βάσης και το επίπεδο που έχει να κάνει με τον αρχηγό. Στη βάση το ΠΑΣΟΚ επιδιώκει τον επαναπατρισμό ψηφοφόρων από τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις. Οπως χαρακτηριστικά λέγεται, «όταν είσαι πολυσυλλεκτικό κόμμα χάνεις δυνάμεις προς πολλές κατευθύνσεις. Κάτι που είναι πρόβλημα για την ανασυγκρότησή σου». Οι κατευθύνσεις είναι οι εξής:

Η ΝΔ. Προς τα εκεί το ΠΑΣΟΚ έχει χάσει κεντρώους ψηφοφόρους ή τους λεγόμενους «δεξιούς του Σημίτη». Αυτοί ενδιαφέρονταν για την κυβερνητική σταθερότητα, την έξοδο της χώρας από την κρίση και τις μεταρρυθμίσεις. Βοήθησε η προσήλωση του Αντώνη Σαμαρά στο πρόγραμμα. Συνέβαλε όμως επίσης και η παρουσία του Γιάννη Στουρνάρα στο υπουργείο Οικονομικών, τον οποίο το ΠΑΣΟΚ, όχι ευφυώς, πολέμησε μέχρι τον ανασχηματισμό. Αυτοί οι ψηφοφόροι μπορεί να επαναπατρισθούν στο ΠΑΣΟΚ άπαξ και αυτό στηρίζει μόνο την κυβέρνηση. Αρκεί να μην αρχίσει να κάνει αντιπολίτευση στην κυβέρνηση – το λάθος δηλαδή που έκανε η ΔΗΜΑΡ και στο οποίο την ακολούθησε ουκ ολίγες φορές το ΠΑΣΟΚ, αφού ήταν υποχρεωμένο να την ανταγωνίζεται. Ολα αυτά θα είναι πιο εύκολα, αν πάει καλά ο Βενιζέλος και οι δύο υπουργοί του ΠΑΣΟΚ σε υπουργεία αναπτυξιακής αιχμής, δηλαδή ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης στο Υποδομών και ο Γιάννης Μανιάτης στο ΥΠΕΚΑ.

Ο ΣΥΡΙΖΑ. Θα μπορούσε ένα στέλεχος του κλασικού ΠΑΣΟΚ να βάλει απέναντι τον Τσίπρα και την Κουμουνδούρου και να αποδομήσει το λαϊκισμό τους; Η αλήθεια είναι ότι περισσότερο με πολιτική αντεπίθεση και πολύ λιγότερο διά του υπουργικού έργου – «αφού κανένα κόμμα δεν ωφελήθηκε από τον κυβερνητισμό». Από την πλευρά του ο ΣΥΡΙΖΑ παραμένει επιθετικός με το ΠΑΣΟΚ, όπως φάνηκε και στην ερώτηση για τη διαχείριση των μυστικών κονδυλίων του ΥΠΕΞ που επιχειρεί να μπερδέψει τον Γιώργο Παπανδρέου με τον νυν υπουργό Εξωτερικών Βαγγέλη Βενιζέλο.

ΔΗΜΑΡ. Εως την τελευταία στιγμή προσπάθησε ο Βενιζέλος να κρατήσει μέσα στην κυβέρνηση τον Φώτη Κουβέλη. Το ξεδίπλωμα μιας διαφορετικής ατζέντας – μετά την πρώτη συνάντηση των τριών για την ΕΡΤ – σύμφωνα με την οποία ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ έπαιζε έναν ρόλο μεσολαβητή μεταξύ Σαμαρά και Κουβέλη, αιφνιδίασε αρχικά την Ιπποκράτους. Ως γνωστόν, ο Βενιζέλος κινείται γρήγορα χωρίς πάντα να ενημερώνει τα στελέχη του. Πολύ γρήγορα όμως φάνηκε ότι η απουσία της ΔΗΜΑΡ από την κυβέρνηση ωφελούσε κατά βάση το ΠΑΣΟΚ που έπαιρνε τη θέση της ως εγγυητής σταθερότητας. Υπό συζήτηση είναι και η Κεντροαριστερά ως στρατηγικός στόχος μέσω ενός σχήματος τύπου Ελιάς. Οπως παραδέχεται στέλεχος του ΠΑΣΟΚ κοντά στον Βενιζέλο, συζητήσεις με τη ΔΗΜΑΡ υπάρχουν σε όλα τα επίπεδα «αλλά στο αρχηγικό επίπεδο δεν υπάρχει καμία πρόοδος. Δηλαδή ο Κουβέλης δεν φαίνεται να θέλει». Με δεδομένη τη δημοσκοπική κατάρρευση της ΔΗΜΑΡ, το ερώτημα τώρα είναι μήπως το ΠΑΣΟΚ θα έπρεπε να επιχειρήσει την άλωση του χώρου αυτού. Πώς; Με το να αναλάβει ένας από τους εναπομείναντες εκσυγχρονιστές του ΠΑΣΟΚ την αποδόμησή της. Αλλωστε, υποτίθεται ότι στη ΔΗΜΑΡ είχε στραφεί ένα μέρος των εκσυγχρονιστών πασόκων ψηφοφόρων.

Η υπερέκθεση του αρχηγού

Ενα τέτοιο τριπλό σχέδιο θα μπορούσε να επαναφέρει σιγά σιγά στο ΠΑΣΟΚ ψηφοφόρους από τρεις μεριές. Αλλά να δώσει ρόλο και σε στελέχη κάτω από τον Βενιζέλο. Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ έλκεται ως συνήθως από την προοπτική να κάνει τα περισσότερα ο ίδιος, επικουρούμενος από μια ομάδα νεότερης ηλικίας – όπως αυτή που έχει συγκροτήσει το Πολιτικό Συμβούλιο. Ωστόσο, και μπαίνουμε έτσι στο αρχηγικό επίπεδο ανάλυσης, υπάρχει ένα ερώτημα αν ο Βαγγέλης Βενιζέλος είναι αυτό που λέμε «υπερεκτεθειμένος». Δηλαδή η κοινή γνώμη τον έχει δει τόσες φορές και τον έχει ακούσει να μιλάει τόσο πολύ που ίσως θα ήταν καλύτερο να υπάρξει μια περίοδος πολιτικής αγρανάπαυσης.

Με άλλα λόγια, η αντιπροεδρία και το υπουργείο Εξωτερικών θα μπορούσε να αποτελέσει για τον Βαγγέλη Βενιζέλο ένα είδος φυγής στην κυβέρνηση, την ίδια ώρα που το ΠΑΣΟΚ επιχειρεί μια φυγή προς τα εμπρός. Σε πολλά από τα στελέχη του κόμματος, υπάρχει πάντως η αίσθηση ότι απουσιάζει μια βαθύτερη στρατηγική εικόνας από τον τρόπο με τον οποίο κινείται ο Βενιζέλος. Πώς θα του το πουν όμως; Με δεδομένη την πνευματική υπεροχή του προέδρου του ΠΑΣΟΚ, πολλά από τα στελέχη ξεκινούν την τοποθέτησή τους στις συσκέψεις, απευθυνόμενα στον Βενιζέλο και λέγοντας: «Κατ’ αρχήν έχεις δίκιο…». Αρχηγός-δυνάστης ο Βενιζέλος δεν είναι. Αλλά είναι και ένα πρόσωπο που, με το βάρος που έχει, κυριαρχεί με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Κάπως έτσι το ΠΑΣΟΚ αναζητά τον δρόμο του σε ένα νέο πολιτικό τοπίο. Και έχει ήδη στο μυαλό του τη δοκιμασία των ευρωεκλογών. Εδώ η συγκρότηση του ψηφοδελτίου θα είναι κρίσιμη. Στελέχη του ΠΑΣΟΚ φοβούνται μήπως ο αρχηγός του επιλέξει «ευαγγελιστές», δηλαδή δικούς του. Ωστόσο, είναι μια προσέγγιση που αδικεί ίσως τον Βενιζέλο. Παραδείγματος χάριν, κρίνοντας από τη σύνθεση της κυβέρνησης, υπουργεία δεν πήραν πρόσωπα – ο Χρυσοχοΐδης και ο Μανιάτης – που είναι άνθρωποι του Βενιζέλου. Ο άνθρωπος του Βενιζέλου Πάρις Κουκουλόπουλος δεν μπήκε τελικά στην κυβέρνηση – επειδή δεν ήθελε να πάει αναπληρωτής στο Εσωτερικών. Παρ’ όλα αυτά ο Βενιζέλος δεν μπλόκαρε τον ανασχηματισμό για να μπουν δικοί του. Με τον ίδιο τρόπο, πρόσωπο συνδεδεμένο με τον Βενιζέλο – που όμως τον πρότεινε – δεν είναι ούτε ο Παντελής Καψής ο οποίος ανέλαβε υφυπουργός για την ΕΡΤ. Ο ίδιος ο Βενιζέλος έλεγε σε σχέση με αυτή την τοποθέτηση ότι «τα προσωπικά δεν έχουν θέση στην πολιτική».

Πρόσωπα εκτός παιχνιδιού

Επιστρέφοντας στο ευρωψηφοδέλτιο, αυτό που φαίνεται να ατονεί σε αυτή τη φάση είναι μια προοπτική κοινής καθόδου με τη ΔΗΜΑΡ. Την ίδια ώρα, πάντως, η συζήτηση που συνδέεται με την επιστροφή του ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση περνάει και από πρόσωπα που δεν είναι αυτή τη στιγμή στο παιχνίδι – όπως η Αννα Διαμαντοπούλου που δεν είναι καν στη Βουλή ή ο Ανδρέας Λοβέρδος που παραλίγο να μπει στην κυβέρνηση. Η πρώτη φαίνεται να τηρεί στάση αναμονής γενικότερα. Ο δεύτερος δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται να επανέλθει στο ΠΑΣΟΚ. Περισσότερο όμως από το αιώνιο παιχνίδι ανακατανομής της τράπουλας των προσώπων, το κρίσιμο στοιχείο στη νέα πολιτική περίοδο που ξεκινάει είναι ότι το ΠΑΣΟΚ έκανε το μεγάλο βήμα της εισόδου στην κυβέρνηση και ότι, αντί να βρίσκεται μετέωρο, φαίνεται να βρίσκει έδαφος. Κάτι που δεν το καταλαβαίνουν πάντα τα μεσαία ή κατώτερα στελέχη που αναγκάζονται καμιά φορά να τους κάνουν πλύση εγκεφάλου οι ιθύνοντες του κόμματος για την αξία της συμμετοχής στην κυβέρνηση. Η αλήθεια είναι ότι κάποια ιστορικά ρεφλέξ του δικομματισμού – ιδίως δε η πόλωση με τη ΝΔ – δεν αποβάλλονται εύκολα.