Χέρτα Μίλερ: Ταξίδι στα χρόνια του μεγάλου φόβου

Αν οι εκθέσεις που εξιστορούν τη ζωή ενός ανθρώπου οφείλουν να τα πιάσουν όλα από την αρχή, ετούτη εδώ, υπό τον στρεσογόνο τίτλο «Ο φαύλος κύκλος των λέξεων», παραλλαγή μιας μεγαλύτερης που δημιουργήθηκε για το Literaturhaus του Μονάχου και ταξίδεψε σε αρκετές χώρες, δεν αρνείται αυτή την υποχρέωση. Αρχίζει με ένα σύντομο βιογραφικό της Χέρτα Μίλερ και το συνοδεύει με μια φωτογραφία της από το 2009 (όταν τιμήθηκε με το Νομπέλ, ίσως όχι Λογοτεχνίας, αλλά Θάρρους) στην οποία η συγγραφέας ισιώνει τη φράντζα της και κάνει κάτι που, όπως αποδεικνύεται, μάλλον δεν έκανε και πολύ συχνά στη ζωή της: γελάει.

Γιατί δεν είναι ακριβώς γέλιο αυτό που προκαλούν ακόμη και όσα προηγήθηκαν της γέννησης της Μίλερ, η ιστορία δηλαδή της σύγχρονης Ρουμανίας και ειδικά της επαρχίας Μπάνατ, οι ομορφιές της οποίας ήταν οι πρώτες που γνώρισε η συγγραφέας. Ειδικά για όσους γνωρίζουν λίγο ώς πολύ τη ζωή της, είναι ειρωνικά προφητικές οι πληροφορίες για μια χώρα που το 1938 είδε το κοινοβουλευτικό της σύστημα να καταλύεται από το τρίτο μεγαλύτερο φασιστικό κίνημα, έναν στρατηγό της να προσχωρεί στο Τριμερές Σύμφωνο, την πλειοψηφία των γερμανόφωνων ανδρών της να τάσσεται στο πλευρό του Χίτλερ, το κομμουνιστικό της κόμμα να ανεβαίνει στην εξουσία το 1946 και δύο χρόνια αργότερα να ιδρύει την τρομερή μυστική αστυνομία Σεκουριτάτε, στα καλύτερά της υπό τον Νικολάε Τσαουσέσκου.

Ακόμη και οι φωτογραφίες της γενέτειρας της Μίλερ, του γερμανόφωνου χωριού Νίτσκιντορφ με τους περίπου 2.600 κατοίκους, όταν εκείνη ήλθε στη ζωή το 1953, είναι εικόνες ασπρόμαυρες όχι μόνο λόγω του φιλμ αλλά και της ατμόσφαιρας. Μια άλλη με τους παππούδες της, τη μητέρα της Καταρίνα και τον αδελφό της Ματίας, επίσης. Εκείνη με τον Γιόζεφ Μίλερ, τον πατέρα της, και τη σύζυγό του δεν είναι από τις φωτογραφίες που τις βλέπει κανείς με γλυκιά νοσταλγία – ίσως να φταίει η μητέρα που έχει την όψη ανθρώπου που το 1945 εξορίστηκε σε στρατόπεδο εργασίας στη Σοβιετική Ενωση. Αλλες που απεικονίζουν τη συγγραφέα όταν πήγαινε σχολείο. Σε εκείνη με τη μικρή Χέρτα και τους γονείς της, η συγγραφέας είναι μια αδικαιολόγητα ανήσυχη παιδίσκη ενώ ο πατέρας της ένας άνθρωπος με άδειο βλέμμα. Ενας άνθρωπος που στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είχε υπηρετήσει στα SS.

ΟΜΑΔΑ ΔΡΑΣΗΣ. Οπως και να έχει, ύστερα από όλα αυτά η Μίλερ πήρε πτυχίο γερμανικής και ρουμανικής φιλολογίας το 1976 από το Πανεπιστήμιο της Τιμισοάρα με βαθμό 9 στα 10: όσοι αμφιβάλλουν μπορούν να δουν αντίγραφό του με το έμβλημα της Republica Socialista Romania. Ηταν η εποχή που η συγγραφέας, αφού ήδη είχε δει ποιήματά της να δημοσιεύονται στη «Νόιε Μπάνατερ Τσάιτουνγκ» (και που βλέπουμε κι εμείς), εντάχθηκε στην Ομάδα Δράσης Μπανάτ: γερμανόφωνοι λογοτέχνες οι οποίοι μάχονταν για την ελευθερία της έκφρασης και που φωτογραφίζονταν ως ανέμελοι διανοούμενοι παραθεριστές, γράφοντας στη λεζάντα «Η Ομάδα Δράσης κολυμπάει σε βαθιά νερά». Η Σεκουριτάτε βέβαια δεν τα έβρισκε καθόλου αστεία όλα αυτά.

Και τα πράγματα μάλλον δυσκόλεψαν για τα καλά, όταν στην εργαζόμενη ως μεταφράστρια σε εργοστάσιο Μίλερ προτάθηκε να εργαστεί για λογαριασμό της μυστικής αστυνομίας. Επειδή μάλιστα δεν επρόκειτο ακριβώς για «πρόταση», το πιστοποιητικό απασχόλησής της παρατίθεται στην έκθεση πλάι στην επιστολή απόλυσής της – επιστολή με την αυστηρή στοιχειοθεσία μιας γραφομηχανής και λόγο ύπαρξης την άρνηση της Μίλερ να υπακούσει. Αντ’ αυτού επέμεινε να γράφει. Το εξώφυλλο του ντεμπούτου της «Niederungen», της συλλογής διηγημάτων που δεν πρέπει να ξετρέλανε όσους Ρουμανογερμανούς νοσταλγούσαν τον πόλεμο, παρουσιάζεται μαζί με μια φωτογραφία από ένα εθνικοσοσιαλιστικό πανηγύρι στο Ντίτσκιντορφ. Μια ανακοίνωση της Ομοσπονδίας Προσφύγων που ενημερώνει κάθε ενδιαφερόμενο ότι οι Σουηβοί του Μπάνατ είναι πολύ δυσαρεστημένοι,γιατί η συγγραφέας περιγράφει ανήθικα και μεροληπτικά τη συμπεριφορά τους στο τέλος του πολέμου. Μια αναφορά πληροφοριοδότη με το κωδικό όνομα «Βόιτσου», η οποία μιλάει για ένα λογοτεχνικό έργο στο οποίο «δεν υπάρχει ούτε ένα αισιόδοξο στοιχείο». Και ένα σχέδιο του διαμερίσματος στο οποίο ζούσε με τον σύζυγό της, τον λογοτέχνη Ρίχαρντ Βάγκνερ, με σημειώσεις χρήσιμες μόνο για έναν χαφιέ.

Εχοντας αιτηθεί όπως ήταν επόμενο να εγκαταλείψουν τη Ρουμανία αρκετές ανεπιτυχείς φορές, η Μίλερ και ο Βάγκνερ το κατόρθωσαν τελικά μόλις το 1987. Σε μια φωτογραφία στο σχετικό τμήμα της έκθεσης, εκείνος μαζεύει τα τελευταία προσωπικά τους αντικείμενα προτού αφήσουν το διαμέρισμα στην Τιμισοάρα για ένα άλλο στο Δυτικό Βερολίνο και εμείς μαθαίνουμε ότι τους επιτρεπόταν να πάρουν μαζί μόλις εβδομήντα κιλά έκαστος – τα υπόλοιπα τα εξαγόραζε υπάλληλος του κράτους σε τιμή που καθόριζε ο ίδιος. Σε μια άλλη, ένας φίλος τους ξεδιαλέγει τα βιβλία που εγκαταλείπουν, ενώ σε μια τρίτη, αφού ο φίλος έχει ήδη βρεθεί νεκρός στο μπάνιο του, παρουσιάζεται ένα μικρό κολάζ που η Μίλερ δημιούργησε για χάρη του.

Στο Βερολίνο
Ο ελεύθερος κόσμος δεν υποδέχθηκε τη Χέρτα Μίλερ ακριβώς με ανοιχτές αγκάλες. «Είχατε σχέσεις με τις μυστικές υπηρεσίες της Ρουμανίας;» τη ρωτούσε ο αξιωματικός στο κέντρο υποδοχής στο Δυτικό Βερολίνο. «Εκείνοι είχαν με μένα, δεν είναι το ίδιο πράγμα» απαντούσε εκείνη. «Είστε πολιτική πρόσφυγας ή Γερμανίδα;» τη ρωτούσε στη συνέχεια. Εκείνη προσπαθούσε να εξηγήσει ότι είναι και τα δύο, όμως ο αξιωματικός απαντούσε πως αυτά τα δύο δεν μπορούσαν να πάνε μαζί, μια και δεν προβλεπόταν από το ερωτηματολόγιο.