Το ταξίδι του μοντερνισμού

Iούλιος 1933. Ο Χίτλερ βρίσκεται στην εξουσία. Στη σχολή του Μπάουχαουζ μπαίνει λουκέτο. Οι αριστεροί αρχιτέκτονες δεν παίρνουν διαβατήριο για να ταξιδέψουν εκτός Γερμανίας. Την ίδια ώρα οι πρωτοπόροι του Μοντέρνου Κινήματος στην αρχιτεκτονική είναι έτοιμοι να κάνουν το διεθνές τους συνέδριο – γνωστό ως CIAM (Congress International de l’ Architecture Moderne) – στη Μόσχα. Ο διάσημος Λε Κορμπιζιέ έρχεται σε κόντρα με τον Στάλιν, καθώς ο σοβιετικός ηγέτης «προδίδει» τους μοντέρνους αρχιτέκτονες και επιλέγει ένα νεοκλασικίζον σχέδιο σε διαγωνισμό για την ανέγερση ενός κτιρίου.

Και οι 93 εκ των σημαντικότερων αρχιτεκτόνων του Μεσοπολέμου – ανάμεσά τους, πέρα από τον Λε Κορμπιζιέ, οι Ιωάννης Δεσποτόπουλος, Πάτροκλος Καραντινός, Νίκος Χατζηκυριάκος – Γκίκας, Τζουζέπε Τερανί, Αλβάρ Ααλτο – ύστερα από πρωτοβουλία του Νίκου Χατζηκυριάκου – Γκίκα και του ιστορικού τέχνης και εκδότη των «Τετραδίων Τέχνης» Κριστιάν Ζερβού αποφασίζουν να ανέβουν σε ένα ελληνικό πλοίο, το «Πατρίς» και να συζητήσουν εν πλω από τη Μασσαλία μέχρι τον Πειραιά τα σοβαρά προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι πόλεις της εποχής, όπως η αστυφιλία συνεπεία της βιομηχανικής επανάστασης. Ταξίδι από το οποίο μία δεκαετία αργότερα θα προκύψει το μανιφέστο του μοντέρνου κινήματος, η Χάρτα των Αθηνών με την υπογραφή του Λε Κορμπιζιέ. Ενα κείμενο πρωτοποριακό που αν και δέχθηκε σκληρή κριτική, καθώς οι πόλεις που σχεδιάστηκαν με τις αρχές της όπως η Μπραζίλια δεν ήταν λειτουργικές, το 2008 βρήκε θιασώτη στο πρόσωπο του σεΐχη Μοχάμεντ μπιν Ρασίντ αλ Μάκτουμ  ο οποίος αποφάσισε να κατασκευάσει στο Αμπου Ντάμπι την Ακτινοβολούσα Πόλη του Λε Κορμπιζιέ, βάσει ενός σχεδίου που έπαιξε καθοριστικό ρόλο για τη σύνταξη της Χάρτας.

Αύριο, 80 χρόνια μετά τον πρώτο απόπλου του «Πατρίς» από τη Μασσαλία, οκτώ αρχιτέκτονες από τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ελλάδα επιχειρούν να επαναλάβουν εκείνο το ιστορικό ταξίδι. Σκοπός τους είναι να παρουσιάσουν και να μεταφέρουν τις ιδέες τους, συναντώντας ένα ευρύτερο κοινό από αρχιτέκτονες, πολεοδόμους καλλιτέχνες και θεωρητικούς σε κάθε λιμάνι που θα πιάσει το πλοίο. Οπως η Μασσαλία, τόπος εκκίνησης και πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης, η Μπαστιά στην Κορσική, η Αγκώνα και, βεβαίως, η Αθήνα. Ετσι, θα δουν πόλεις ως αστικούς χώρους κοινωνικών και πολιτισμικών ανατροπών και τάσεων.

Πίσω από την πρωτοβουλία – που αποτελεί παραγωγή του Ινστιτούτου Γκαίτε – βρίσκεται η αρχιτεκτόνισσα Σοφία Ντώνα που θέλησε σε μια περίοδο εξίσου δύσκολη και μεταβατική όπως εκείνη του 1933 να τεθούν στο τραπέζι καυτά ζητήματα σχετικά με την εξυγίανση των πόλεων.

Η «Χάρτα των Αθηνών»
στις ημέρες μας

Οκτώ δεκαετίες από εκείνη τη θαλάσσια διαδρομή που συγκέντρωσε την αφρόκρεμα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα; «Η Χάρτα των Αθηνών πρότεινε τη διάσπαση της πόλης σε ζώνες. Μοιάζει παράξενη για τις σύγχρονες μητροπόλεις όπου η εργασία, η διασκέδαση, ο ύπνος, τα καταστήματα με τις κατοικίες, τα ιστορικά κτίρια δίπλα στα σύγχρονα αναμειγνύονται και συνθέτουν τη ζωή της πόλης», λέει η Σοφία Ντώνα, η οποία το 2012 επιμελήθηκε το εικαστικό εγχείρημα «Ανταλλαγή/Austausch/Exchange» στο κινηματοθέατρο Μπρόντγουαιη στην Αθήνα, ξαναζωντανεύοντας αυτή την εγκαταλειμμένη γωνιά της πόλης με μια κυψέλη δημιουργίας για καλλιτεχνικές ομάδες. Στο ταξίδι συμμετέχουν οι Φράουκε Γκέρτσεμπεργκ και Γιαν Λίζεγκανγκ από την αρχιτεκτονική ομάδα Raumlaborberlin του Βερολίνου, οι Σελίν Ντομενζί και Ζαν Πολ Τιμπό της ομάδας Protocoles Méta από τη Μασσαλία, οι Αλεξία Σαραντοπούλου/Ζάφος Ξαγοράρης της ομάδας Errands που αποτελείται από αρχιτέκτονες, εικαστικούς και κοινωνιολόγους και η Φεντερίκα Μενίν από τη Βενετία.