Η αποκάλυψη του Μεγάλου Αδελφού

Ο Εντουαρντ Σνόουντεν καταφθάνει στο διεθνές αεροδρόμιο του Χονγκ Κονγκ. Με το ένα χέρι σέρνει μια μαύρη βαλίτσα. Στους δυο ώμους έχει μοιράσει το βάρος τεσσάρων φορητών υπολογιστών. Κανείς δεν δίνει σημασία στον φορτωμένο αδύνατο νεαρό με το ουδέτερο γυαλί. Ο Σνόουντεν όμως δεν είναι ένας τουρίστας σαν τους άλλους. Δεν είναι ούτε επιχειρηματίας. Οι υπολογιστές που έχει φορτωθεί είναι τα εργαλεία του. Μέσω αυτών έχει πρόσβαση σε μερικά από τα άκρως απόρρητα έγγραφα της αμερικανικής κυβέρνησης. Τρεις εβδομάδες μετά, ο Σνόουντεν έχει περάσει από την αφάνεια στην απόλυτη δημοσιότητα: είναι ο πιο γνωστός πράκτορας στον κόσμο, αλλά και ο πιο γνωστός «δραπέτης», ο μεγαλύτερος παραβάτης των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών στη σύγχρονη ιστορία των ΗΠΑ. Ο βρετανός δημοσιογράφος Γιούιν ΜακΑσκιλ της «Γκάρντιαν» βρίσκεται στο Χονγκ Κονγκ. Από εκεί ξετυλίγει το κουβάρι της μεγαλύτερης κατασκοπευτικής ιστορίας του αιώνα και αποκαλύπτει γιατί ο Σνόουντεν προσέγγισε τη συγκεκριμένη βρετανική εφημερίδα για να ξεσκεπάσει τον αμερικανό Μεγάλο Αδελφό.
Για τους ειδησεογραφικούς οργανισμούς ανά τον κόσμο, ο πρώην υπάλληλος της CIA που έφερε στο φως τις μεθόδους παρακολούθησης της Εθνικής Υπηρεσίας Ασφάλειας των ΗΠΑ (NSA) είναι αυτή τη στιγμή «ο νούμερο ένα καταζητούμενος στην Αμερική».

ΗΡΩΑΣ  Ή ΠΡΟΔΟΤΗΣ; Για τα μέλη του Κογκρέσου είναι ένας «αποστάτης» που έχει προδώσει τη χώρα και άρα πρέπει να τιμωρηθεί όπως ορίζει ο νόμος. Εκείνοι που τον υποστηρίζουν – και είναι πολλοί – διαφωνούν. Πιστεύουν πως με αυτήν του την πράξη ο Σνόουντεν άνοιξε έναν μεγάλο εποικοδομητικό διάλογο πάνω στις ισορροπίες που θα έπρεπε να υπάρχουν μεταξύ ασφάλειας και ιδιωτικότητας στον σύγχρονο κόσμο. Είναι όμως προδότης; Ή μήπως ο ήρωας της ελευθερίας της έκφρασης; Το δίλημμα πλανάται – ίσως για πάντα.

Στα 29 του, ο Σνόουντεν είχε προλάβει να χτίσει μια καριέρα στον ομιχλώδη κόσμο της κατασκοπείας. Προτού πετάξει για Χονγκ Κονγκ και αποχαιρετήσει για πάντα μια άνετη ζωή, εργαζόταν στη Χαβάη ως υπάλληλος της Booz Allen Hamilton, μιας ιδιωτικής εταιρείας η οποία αναλαμβάνει έργα για τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες – τη μεγαλύτερη οργάνωση μυστικών παρακολουθήσεων στον πλανήτη. Από τη Δευτέρα έχει περάσει στην παρανομία. Οι δημοσιογράφοι του Χονγκ Κονγκ, σε συνεργασία με τον διεθνή Τύπο, τον κυνηγούν. Στο αποκορύφωμα του δημοσιογραφικού ανθρωποκυνηγητού, προσλαμβάνουν ανθρώπους που τον ακολουθούν στο twitter. Ποντάρουν σε αυτούς ότι θα μπορέσουν μέσα από το 12λεπτο βίντεο που χρησιμοποίησε ο Σνόουντεν ως βήμα για να συστηθεί στον κόσμο να αναγνωρίσουν το ξενοδοχείο όπου κρύβεται ημέρες τώρα. Και έχουν δίκιο. Ο μοντέρνος πράκτορας διοχετεύει με απόρρητα έγγραφα αρχικά την «Γκάρντιαν» και στη συνέχεια και την «Ουάσιγκτον Ποστ» από ένα πολυτελές δωμάτιο του Mira Hotel, στην πολυσύχναστη αγορά του προαστίου Κοουλούν. Είπαμε όμως. Ο Σνόουντεν είναι πράκτορας και γνωρίζει πολύ καλά ότι είναι θέμα χρόνου να εντοπίσουν τα ίχνη του. Εως το μεσημέρι της ίδιας ημέρας μαζεύει τα πράγματά του και γίνεται καπνός. Πιστεύεται ότι έχει βρει ασφαλές καταφύγιο σε κάποιο σπίτι.

Και τώρα; Από ώρα σε ώρα, οι αμερικανικές Αρχές θα του απαγγείλουν κατηγορίες, οπότε θα κινηθεί αυτομάτως η διαδικασία έκδοσής του στις ΗΠΑ για να δικαστεί. Οσο για την ποινή του, εάν η Αμερική σκέφτεται την ισόβια κάθειρξη για τον Μπράντλεϊ Μάνινγκ, τον αμερικανό στρατιώτη πίσω από τη διαρροή δεκάδων χιλιάδων τηλεγραφημάτων της κρατικής υπηρεσίας μέσω του ιστότοπου Wikileaks, τι να περιμένει κανείς για τον Σνόουντεν των μεγαλύτερων αποκαλύψεων; Τα έγγραφα που άφησε να διαρρεύσουν ο Μάνινγκ ήταν «μερικώς απόρρητα». Τα έγγραφα που άφησε να διαρρεύσουν ο Σνόουντεν ήταν «άκρως απόρρητα» και η κυκλοφορία τους πάρα πολύ περιορισμένη.

Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΗΣ «ΓΚΑΡΝΤΙΑΝ». Για έναν Αμερικανό, επισημαίνει ο ΜακΑσκιλ, το παραδοσιακό σπίτι για να φιλοξενήσει ιστορίες σαν κι αυτές που σκόπευε να δημοσιοποιήσει ο Σνόουντεν θα ήταν οι «Νιου Γιορκ Τάιμς». Κατά τη διάρκεια ωστόσο εκτενών συνεντεύξεων με την ομάδα της «Γκάρντιαν» την περασμένη εβδομάδα, ο Σνόουντεν θυμήθηκε την απογοήτευσή του όταν ανακάλυψε ότι η ναυαρχίδα του αμερικανικού Τύπου είχε στα χέρια της μια σίγουρη δημοσιογραφική επιτυχία ενόψει των εκλογών του 2004 – ότι η κυβέρνηση Μπους, μετά την 11η Σεπτεμβρίου, άφησε εν λευκώ την NSA να κατασκοπεύει τους αμερικανούς πολίτες χωρίς ένταλμα. Περίμενε ωστόσο έναν ολόκληρο χρόνο για να δημοσιοποιήσει την είδηση. Η «ολιγωρία» των «Νιου Γιορκ Τάιμς» ήταν καθοριστική για τη μετέπειτα στάση τού Σνόουντεν, καθώς ενίσχυσε την άποψή του ότι δεν μπορεί να εμπιστευθεί τα παραδοσιακά Μέσα. Αναζήτησε άλλους αντικαθεστωτικούς δημοσιογράφους που κινούνταν με μπλογκ και μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Από αυτήν τη νέα γενιά δημοσιογράφων εμπιστεύθηκε τελικά τον αμερικανό αρθρογράφο της «Γκάρντιαν» Γκλεν Γκρίνγουολντ.
Τον Ιανουάριο, ο Σνόουντεν πλησίασε την αμερικανίδα δημοσιογράφο και παραγωγό ντοκιμαντέρ Λάουρα Πόιτρας. Αρχισαν να αλληλογραφούν τακτικά, ώσπου, στα μέσα Φεβρουαρίου, η Πόιτρας έστειλε ένα e-mail στον Γκρίνγουολντ – που ζει στη Βραζιλία – με το οποίο του πρότεινε να βρει έναν τρόπο να λαμβάνει κρυπτογραφημένα e-mail. Ο Γκρίνγουολντ δεν είχε ιδέα ποιος του έστελνε τα απόρρητα έγγραφα. Δεν ήταν καν σίγουρος για τη γνησιότητά τους κι έτσι αποφάσισε να μην κάνει απολύτως τίποτα∙ έως τον Μάρτιο, οπότε έλαβε ένα τηλεφώνημα από την Πόιτρας, η οποία τον έπεισε να πάρει την ιστορία του Σνόουντεν στα σοβαρά. Σνόουντεν και Γκρίνγουολντ έστησαν γρήγορα ένα ασφαλές σύστημα επικοινωνίας και κάπως έτσι έφθασε στα χέρια του αμερικανού δημοσιογράφου το πρώτο έγγραφο για το Prism, το πρόγραμμα παρακολούθησης που συλλέγει πληροφορίες από τις μεγαλύτερες εταιρείες πληροφορικής. Την επομένη, ο Γκρίνγουολντ πετούσε για Νέα Υόρκη με σκοπό να συναντηθεί με τους συντάκτες της «Γκάρντιαν» στις 31 Μαΐου. Την 1η Ιουνίου, μαζί με την Πόιτρας πετούσαν για Χονγκ Κονγκ.

Ο ΚΥΒΟΣ ΤΟΥ ΡΟΥΜΠΙΚ. Κανείς από τους δυο τους δεν ήξερε ποιον θα συναντούσαν. Η μοναδική οδηγία που είχαν ήταν να πάνε σε ένα συγκεκριμένο μέρος, στον τρίτο όροφο ενός ξενοδοχείου, και να ζητήσουν μεγαλόφωνα οδηγίες για το εστιατόριο. Θα τον αναγνώριζαν από έναν κύβο του Ρούμπικ που θα κρατούσε στα χέρια του.
Ολα έγιναν όπως ακριβώς προέβλεπε το σχέδιο. Μόνο που και ο Γκρίνγουολντ και η Πόιτρας έπαθαν σοκ όταν αντίκρισαν ένα 29χρονο «παιδί». «Περίμενα να δω έναν βετεράνο τουλάχιστον γύρω στα 60, κάποιον στα υψηλότερα κλιμάκια των μυστικών υπηρεσιών», αποκαλύπτει ο αμερικανός δημοσιογράφος. «”Τζάμπα το ταξίδι”, σκέφτηκα». Μία ώρα μετά, είχε αλλάξει γνώμη. «Πίστεψα τα πάντα».

Οι συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν στο δωμάτιο του Σνόουντεν, απ’ όπου βγήκε ελάχιστες φορές επί δύο εβδομάδες. Δεν είχε πολλά πράγματα μαζί του: μερικά ρούχα, ένα βιβλίο, τους τέσσερις υπολογιστές, τον κύβο του Ρούμπικ. Είχε αρχίσει να ανησυχεί για το πώς θα καλύψει τα έξοδά του και κυρίως για την πιθανότητα να μπλοκαριστούν όλες οι πιστωτικές του κάρτες. Μπορεί να είναι πεπειραμένος στις τεχνικές παρακολούθησης, δεν θα ήταν όμως δύσκολο να τον εντοπίσουν δεδομένου ότι είχε ήδη υπογράψει με το όνομά του. Ολα έγιναν σε χρόνο dt. Μέσα σε λίγες ημέρες, η «Γκάρντιαν» έφερε στο φως τέσσερα μεγάλα σκάνδαλα: από τη δικαστική εντολή βάσει της οποίας ο κολοσσός της κινητής τηλεφωνίας Verizon υποχρεούται να παράσχει στην NSA στοιχεία των τηλεφωνικών συνομιλιών εκατομμυρίων Αμερικανών έως το διαβόητο πλέον Prism.

ΟΜΠΑΜΑ ΚΑΙ ΦΡΑΓΚΛΙΝΟΣ. Την Κυριακή, όταν ο Σνόουντεν έβγαλε τη μάσκα της ανωνυμίας – όπως από την αρχή είχε δεσμευθεί ότι θα έκανε -, το ενδιαφέρον μετατίθεται από τις διαρροές στην πηγή. Ηταν το τελευταίο βράδυ του στο ξενοδοχείο. Κάθησε στο κρεβάτι με τα χέρια διπλωμένα. Η τηλεόραση έπαιζε ειδήσεις, χωρίς φωνή, μόνο με εικόνα. Με αφορμή τη δήλωση του αμερικανού Προέδρου δύο ημέρες πριν – «Δεν μπορείτε να έχετε 100% ασφάλεια και 100% ιδιωτικότητα. Η κοινωνία πρέπει να επιλέξει» -, ο Σνόουντεν κλείνει τη συνέντευξη μνημονεύοντας τον Βενιαμίν Φραγκλίνο: «Εκείνοι που θυσιάζουν την ελευθερία στο όνομα της ασφάλειας δεν θα έχουν, ούτε τους αξίζει, κανένα από τα δύο».