Η Ιστορία επιστρέφει στην Ταξίμ

Ενα μικρό σαλόνι με θέα στον Βόσπορο, οι τοίχοι φορτωμένοι βιβλία και δίσκους, ένα τυπικό σπίτι προοδευτικού διανοούμενου στο Νισάντασι. Αλλά η οικοδέσποινα μου διηγείται μια αταίριαστη, παράξενη ιστορία. «Ημουν στην Αμερική, στο κάμπους του Πανεπιστημίου με άλλους τρεις φίλους, φοιτητές από την Τουρκία. Μόλις μάθαμε την είδηση για το στρατιωτικό πραξικόπημα στην Αγκυρα βγήκαμε έξω και πανηγυρίζαμε, τρελοί από χαρά. Οι αμερικανοί φοιτητές μας κοίταζαν σαν εξωγήινους!»

Ηταν άνοιξη του 1960. Η κυρία Εντα σπούδαζε Ιατρική, με υποτροφία στην Αμερική. Οι φίλοι της στην Αγκυρα και στην Κωνσταντινούπολη είχαν εξεγερθεί κατά της τότε κυβέρνησης Μεντερές. Στην Πόλη οι ταραχές ήταν σφοδρές. Στις συγκρούσεις με την Αστυνομία είχαν χάσει τη ζωή τους δύο φοιτητές. Στην Αγκυρα η κυβέρνηση είχε στείλει τον Στρατό να αντιμετωπίσει τους φοιτητές που είχαν κάνει κατάληψη στα κτίρια του πανεπιστημίου. Και λίγες ημέρες αργότερα η φωνή του συνταγματάρχη Τουρκές, του μετέπειτα ιδρυτή των Γκρίζων Λύκων, ανακοίνωνε από το ραδιόφωνο ότι ο Στρατός αναλάμβανε τη διακυβέρνηση της χώρας. «Και κάπως έτσι εμείς, αριστεροί φοιτητές, βρεθήκαμε να πανηγυρίζουμε ένα πραξικόπημα»!

Η Ιστορία επαναλαμβάνεται;

ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ. Ο Μεντερές ήταν τη δεκαετία του ’50 κάτι αντίστοιχο με τον  Ερντογάν του 2002. Οι Αμερικανοί είχαν επιβάλει στην Τουρκία, ως όρο για τη συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ, πολυκομματικές εκλογές. Το κόμμα του Κεμάλ απέκτησε, για πρώτη φορά, πολιτικό αντίπαλο – το Δημοκρατικό Κόμμα του Μεντερές, το οποίο, επί τη εμφανίσει του, κέρδισε τις εκλογές το 1950 με 50,3%. Οι λαϊκές, συντηρητικές, θρησκευόμενες μάζες της Ανατολίας, βαριά καταπιεσμένες από το κοσμικό, δυτικότροπο κεμαλικό καθεστώς, είχαν βρει τον ηγέτη τους. Οι ιμάμηδες είχαν αποκτήσει ξανά την ελευθερία να καλούν, με το κλασικό αραβικό κάλεσμα, τους πιστούς για προσευχή. Και ο Μεντερές κέρδιζε τη μία εκλογική μάχη μετά την άλλη.

Ωσπου, το 1960, ξέσπασαν οι φοιτητικές ταραχές. Τα παιδιά της «γενιάς Μεντερές», τα παιδιά που μεγάλωσαν στα χρόνια του οικονομικού φιλελευθερισμού και της κάποιας σχετικής ανάπτυξης της δεκαετίας του ’50 που πολλαπλασίασε τον αριθμό των φοιτητών στα πανεπιστήμια και άνοιξε τις πόρτες τους και στα παιδιά των φτωχότερων οικογενειών, ξεσηκώθηκαν κατά του «σουλτάνου», του πρωθυπουργού που είχε αρχίσει να ενοχλεί με την αλαζονεία της δύναμης και τον αυταρχισμό του. Η εξέγερση των φοιτητών έδωσε την αφορμή στους αξιωματικούς – οι οποίοι, παρεμπιπτόντως, ήταν όλοι σπουδαγμένοι στις αμερικανικές στρατιωτικές ακαδημίες και ο Μεντερές είχε μόλις ανακοινώσει ένα ταξίδι στη Μόσχα – να τον ανατρέψουν, να τον δικάσουν και το 1961 να τον κρεμάσουν στο Ιμραλί.

Το 1960 οι δύο Τουρκίες, η μειοψηφική λευκή Τουρκία που κοιτάζει δυτικά, σιχαίνεται τις μαντίλες και τους ιμάμηδες και επέβαλε τον νόμο της με τη δύναμη των κεμαλικών όπλων, και η άλλη Τουρκία, η πλατιά θάλασσα των καταπιεσμένων πιστών δίχως δικαιώματα, εκτός του δικαιώματος να φορούν στις γυναίκες τους μαντίλα, να κλειδώνουν τις κόρες τους στο σπίτι και να τις σκοτώνουν αν τους ντροπιάσουν, συγκρούστηκαν θανάσιμα. Αν το 1960 γίνονταν εκλογές ο Μεντερές, σταθερά δημοφιλής στην άλλη Τουρκία, θα τις κέρδιζε για τέταρτη φορά. Οι οπαδοί της δυτικού τύπου δημοκρατίας κατέλυσαν με πραξικόπημα τη δημοκρατία για να τη «σώσουν» από τον «ισλαμικό κίνδυνο». Και οι εξεγερμένοι φοιτητές το γιόρτασαν ως νίκη της δημοκρατίας…

Ο ΦΑΥΛΟΣ ΚΥΚΛΟΣ. Στο επόμενο πραξικόπημα, το 1971, η κυρία Εντα, γιατρός πια στην Πόλη, δεν πανηγύριζε. Ηταν μεταξύ των συλληφθέντων. Το ίδιο και το 1980, στο πραξικόπημα του Εβρέν. Και το 2002, μολονότι το χέρι της δεν της πήγαινε να ψηφίσει το ΑΚΡ, ήταν από εκείνους που θεωρούσαν πως ο Ερντογάν ήταν η μόνη ελπίδα να σπάσει ο φαύλος κύκλος του αυταρχισμού. Εκείνη την εποχή πολλοί αριστεροί, προοδευτικοί, διανοούμενοι έβλεπαν στο πρόσωπο του Ερντογάν έναν παράξενο, απροσδόκητο ελευθερωτή. «Ελεγα ότι οι ισλαμιστές ήταν το αναγκαίο εργαλείο για να συμφιλιωθεί η δημοκρατία με τη δημοκρατία στην Τουρκία, για να συμφιλιωθεί ο κόσμος που πιστεύει στη δημοκρατία με τη βασική ιδέα της δημοκρατίας – ότι κυβερνά η πλειοψηφία».

Αλλά τώρα, αυτές τις ημέρες, η κυρία Εντα είναι ξανά με τη μεριά των παιδιών που διαδηλώνουν δέκα λεπτά από το σπίτι της. «Χαιρόμουν κάθε φορά που ο Ερντογάν κέρδιζε πόντους απέναντι στο βαθύ μας κράτος, πανηγύριζα μέσα μου όταν κλείδωνε τους στρατηγούς στους στρατώνες τους ή τους έστελνε φυλακή, αλλά τώρα με τρομάζει το αλαζονικό του ύφος και οι δικτατορικοί του τρόποι. Κι έχω δύο φίλους δημοσιογράφους στη φυλακή κι άλλους πέντε δημοσιογράφους φίλους απολυμένους, επειδή η κριτική τους ενοχλούσε την κυβέρνηση και οι εκδότες τρέμουν μη δυσαρεστήσουν τον σουλτάνο και χάσουν δουλειές».

Οι άνθρωποι που κατεβαίνουν στο Ταξίμ και στους δρόμους του Μπεσίκτας είναι πολύ νέοι για να έχουν ζήσει αυτή τη διαδρομή στην Ιστορία, όπως η Εντα. Δεν έχουν ζήσει τη βαθιά ιστορική σύγκρουση ανάμεσα στις δύο Τουρκίες. Ούτε έχουν ζήσει την ανυπόφορη αυταρχική εκτροπή της «κοσμικής», κεμαλικής Τουρκίας, την κυριαρχία, στο όνομα της αντιμετώπισης του «ισλαμικού κινδύνου», μιας βαθιά διεφθαρμένης, ανελεύθερης και αενάως συνωμοτούσας στρατιωτικογραφειοκρατικής ελίτ. Είναι τα παιδιά της «εποχής Ερντογάν».

Μεγάλωσαν στα χρόνια της ακραίας φιλελευθεροποίησης της τουρκικής οικονομίας, στα χρόνια που ο Ερντογάν μαζί με το ΔΝΤ έσπαζαν τον ασφυκτικό εναγκαλισμό της οικονομίας από τις παλιές ελίτ που είχαν τον έλεγχο του κράτους. Μεγάλωσαν στα χρόνια που νέες ελίτ ανέβαιναν στην επιφάνεια, οι παλιοί καταφρονεμένοι της Ανατολίας, που πλούτιζαν απελευθερωμένοι πια από την κεμαλική καταπίεση, υιοθετώντας τους νόμους της παγκοσμιοποίησης εναντίον των νόμων του Κεμάλ. Μεγάλωσαν στα χρόνια που τα ακριβά θέρετρα του Αιγαίου άρχισαν να πλημμυρίζουν με μαντιλοδεμένες, μαυροφορούσες γυναίκες που έβγαιναν από πανάκριβες λιμουζίνες. Μεγάλωσαν στα χρόνια που δεκάδες ιδιωτικά πανεπιστήμια πλημμύρισαν τις τουρκικές πόλεις, φέρνοντας την τουρκική νεολαία, ακόμη και τα κορίτσια με τις μαντίλες, σε απευθείας επαφή με ξένους καθηγητές, ανοιχτόμυαλους διανοούμενους και την κουλτούρα της εποχής της παγκοσμιοποίησης. Είναι αυτά τα παιδιά των μεσαίων τάξεων, τα παιδιά της «γενιάς Ερντογάν», που βγήκαν στους δρόμους.

Η ΕΡΩΤΗΣΗ. Η Ιστορία επαναλαμβάνεται, λοιπόν; Μια νεανική εξέγερση θα βάλει τέλος στην «εποχή Ερντογάν» – υπό διαφορετικές συνθήκες και με άλλα μέσα – όπως μια άλλη νεανική εξέγερση είχε βάλει τέλος στην «εποχή Μεντερές»; Δύσκολο να το πει κανείς. Δύσκολο να κάνει κανείς προβλέψεις για τα δυναμικά ρευστά που πλημμυρίζουν τον πλανήτη Τουρκία. Είχα ρωτήσει, πάντως, κάποτε τον ίδιο τον Ερντογάν αν φοβάται ότι θα έχει τη μοίρα του Μεντερές. Ηταν η δεύτερη φορά που τον συναντούσα κι ήταν στο σπίτι του, στο Κασίμπασα. Στον προθάλαμο είχα γνωρίσει τον αδελφό του, που δούλευε μικρός, παιδί για θελήματα, σε έναν Ρωμιό που πουλούσε τυριά στην αγορά. Ο ίδιος ο Ερντογάν δεν είχε τίποτε από τον αέρα της αλαζονικής εξουσίας που διακρίνει τις δημόσιες εμφανίσεις του τώρα τελευταία. Κι έτσι το βρήκα φυσικό να ρωτήσω τον άνθρωπο που μόλις είχε γίνει Πρωθυπουργός: «Δεν φοβάστε μήπως έχετε το τέλος του Μεντερές;». Κι εκείνος γέλασε και μου έδωσε μια απάντηση που ήταν φανερό ότι την είχε σκεφτεί πολλές φορές: «Οχι. Εκείνον, βλέπετε, πρώτα τον έκαναν πρωθυπουργό και μετά τον έβαλαν φυλακή. Εμένα πρώτα με φυλάκισαν και μετά με έκαναν πρωθυπουργό». Πολύ θα ήθελα να μπορούσα να επαναλάβω τώρα την ερώτησή μου.

Υστερόγραφο
Υστερόγραφο, άσχετο: Και τι σημαίνουν για εμάς όλα αυτά; Τι σημαίνει για την Ελλάδα η είσοδος της Τουρκίας ξανά σε ζώνη πολιτικών αναταράξεων; «Ο,τι βλάπτει τον εχθρό μου είναι καλό για εμένα», λέει η κυρίαρχη, συμβατική άποψη. Λάθος άποψη. Το ακριβώς αντίθετο ισχύει. Το συμφέρον της Ελλάδας είναι, προφανώς, να γειτονεύει με μια πολιτικά σταθερή, ευημερούσα Τουρκία.