«Διαπλοκή» ή… «για όλα φταίνε τα ΜΜΕ»!

«Οι πολιτικοί που ενοχλούνται από τα Μέσα Ενημέρωσης είναι σαν τους ναυτικούς που τους πειράζει η θάλασσα» έλεγε ο βρετανός πολιτικός των Τόρις Ενοχ Πάουελ. Στην Ελλάδα συμβαίνει συχνά: πολιτικοί και κόμματα  βρίσκονται σε κατάσταση τρικυμίας και αντιδικούν με μέσα ενημέρωσης και δημοσιογράφους. Θα ήταν η φυσική κατάληξη της αναπόφευκτα συγκρουσιακής σχέσης μεταξύ ελεγκτή και ελεγχόμενου – στην οποία εκτιθέμενος είναι από κάθε πλευρά όποιος δεν τηρεί τους κανόνες – αν δεν είχε και άλλες παραμέτρους. Π.χ. συχνά ο πόλεμος των πολιτικών με τα «μίντια» έχει ως αιτία την επιθυμία των κυβερνήσεων να θέσουν υπό τον έλεγχό τους την ενημέρωση. Και άλλοτε τη συνήθη ροπή της πολιτικής τάξης να μεταφέρει στους δημοσιογράφους τις ευθύνες για την τρέχουσα κατάσταση. Κάθε τόσο η κοινή γνώμη καθίσταται θεατής κομμάτων, κυβερνήσεων ή μεμονωμένων πολιτικών που επιτίθεται πότε στους δημοσιογράφους και πότε στους «βαρόνους της ενημέρωσης», στους οποίους ωστόσο οι ίδιοι προσφεύγουν για να ζητήσουν υποστήριξη.

«ΑΓΚΑΘΙ». Η «τέταρτη εξουσία» αποτελεί «αγκάθι» για ορισμένους πολιτικούς που ασκούν διοίκηση, αλλά χωρίς την ανεξαρτησία των ΜΜΕ η διακυβέρνηση θα ήταν αυθαίρετη και πολλά σκάνδαλα π.χ. δεν θα έβλεπαν ποτέ το φως της δημοσιότητας. Ακόμη και οι αρνητικές πλευρές στη λειτουργία κάποιων μέσων ενημέρωσης ή δημοσιογράφων δεν δικαιολογούν περιορισμούς στην ελευθεροτυπία, όπως επιχειρούν σε πολλές περιπτώσεις οι κυβερνήσεις – όταν δεν συναλλάσσονται ή δεν καταφεύγουν σε μεθοδεύσεις χειραγώγησης. Ούτως ή άλλως, όπως έλεγε Αλμπέρ Καμί: «Ο ελεύθερος Τύπος μπορεί να είναι καλός ή κακός, ο ανελεύθερος όμως δεν μπορεί παρά να είναι μόνο κακός».  

Σε οιονεί καθεστώς εμπόλεμης κατάστασης με τα ΜΜΕ βρίσκεται πλέον και ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ Αλέξης Τσίπρας. Ως επικεφαλής κόμματος που βλέπει το ενδεχόμενο να κυβερνήσει, μεταφέρει με τη σειρά του στα ΜΜΕ διαχρονικές ευθύνες που ανήκουν στα κόμματα, όπως είναι το άναρχο ραδιοτηλεοπτικό πεδίο. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι πολιτικοί υποτιμούν – ή φοβούνται – τον ελεγκτικό ρόλο των ΜΜΕ και παραγνωρίζουν ότι από τη φύση τους δεν μπορεί να υπόκεινται στην κρατική εξουσία, αλλά κρίνονται καθημερινά από το κοινό τους. Επιπροσθέτως το Διαδίκτυο δημιουργεί πλέον άλλους κανόνες ανάμεσα στην εξουσία και την ενημέρωση.

Μιλώντας την περασμένη Δευτέρα σε κομματική εκδήλωση για τα ΜΜΕ ο επικεφαλής του ΣΥΡΙΖΑ είπε ότι «μια από τις σημαντικές πληγές είναι η ασυδοσία, η έλλειψη δημοκρατικού ελέγχου, κανόνων δεοντολογίας, και πλουραλισμού στα ΜΜΕ», παραβλέποντας ότι μόνο η πολυφωνία δεν λείπει από το εγχώριο μιντιακό το τοπίο. Είπε επίσης ότι φιλοδοξεί «να βάλει ένα τέλος σε αυτό το σάπιο σύστημα, ένα τέλος στη διαπλοκή».

Ευγενής επιδίωξη, αλλά μας τα ‘παν κι άλλοι. Στα προγράμματα όλων των κομμάτων που επιδιώκουν την εξουσία υπάρχουν ανάλογες προτάσεις – από τις ραδιοτηλεοπτικές συχνότητες μέχρι το εργασιακό καθεστώς. Παρ’ όλα αυτά οι κυβερνήσεις ποτέ δεν θέσπισαν διαυγείς κανόνες – ούτε καν τήρησαν τους υπάρχοντες. Συνήθως επιδιώκουν να μετατρέψουν τα ΜΜΕ σε πίνακες ανάρτησης των ανακοινώσεών τους, ή εξυπηρέτησης των κομματικών συμφερόντων τους.

Στο παρελθόν κυβερνήσεις δεν προσπάθησαν απλώς να αποφύγουν τον έλεγχο, να αποκρούσουν πιέσεις ή να μεταθέσουν τις αιτίες της αποτυχίας τους. Επιχείρησαν ακόμη και να θέσουν υπό τον άμεσο έλεγχό τους τα ΜΜΕ με ποικίλους τρόπους και κάποιες φορές έφτασαν ώς την πριμοδότηση εκδοτικών εγχειρημάτων υπό πλήρη κομματικό ή κυβερνητικό έλεγχο. Αυτή η μορφή πολέμου ανάμεσα σε πολιτικούς και τα ΜΜΕ ενημέρωσης κατάληγε πάντα εις βάρος των πρώτων, καθόσον η κοινή γνώμη ουδέποτε υποστήριξε την κατασκευή «φιλικών» εφημερίδων ή σταθμών.

Η ΠΡΩΤΗ ΑΠΟΠΕΙΡΑ. Για να παραμείνουμε στη Μεταπολίτευση, η πρώτη οργανωμένη απόπειρα  αυτού του είδους εκδηλώθηκε το 1983, δύο χρόνια μετά την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Με χρηματοδότηση από δημόσιες τράπεζες και με κρατικές ενισχύσεις εκδόθηκαν οι εφημερίδες «Ελεύθερη Γνώμη» και «Ειδήσεις» από επαρχιώτη έκδοτη , ο όποιος δεν ζει πλέον, με σκοπό να υποσκελιστούν οι παραδοσιακές εκδοτικές επιχειρήσεις. Οι αναγνώστες δεν ανταποκρίθηκαν και οι επικεφαλής του εγχειρήματος κατέληξαν στη φυλακή, αποκαλύπτοντας ότι «παρασύρθηκαν» από πολιτικούς παράγοντες.

Μια νέα απόπειρα εισβολής στον χώρο των ΜΜΕ με ελεγχόμενες μεθόδους εκδηλώθηκε το 1987 με τον  Γιώργο Κοσκωτά, που απεδείχθη απατεώνας στη συνέχεια και κατέληξε επίσης στη φυλακή. Με χρήματα της Τράπεζας Κρήτης – την όποια είχε αποκτήσει με τον ίδιο τρόπο – και με την ανοχή, ή σε συνεργασία, με κυβερνητικούς παράγοντες της εποχής, εξαγόρασε εκδοτικές επιχειρήσεις, όπως η εφημερίδα «Η Καθημερινή», ίδρυσε τον ραδιοσταθμό Σκάι, εξέδωσε περιοδικά και την εφημερίδα «24 ώρες».  

Η επιχείρηση εξελίχθηκε σε εκδοτικό φιάσκο και σε ένα από τα μεγαλύτερα σκάνδαλα της Μεταπολίτευσης και καταδικάσθηκε πρώτα από την κοινή γνώμη και μετά από τη Δικαιοσύνη. Συνοδεύτηκε μάλιστα με τη φυσική κατάρρευση του τότε αντιπρόεδρου των κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ στο Ειδικό Δικαστήριο. Εκεί κατέρρευσαν και οι κατηγορίες για χρηματισμό κατά του Ανδρέα Παπανδρέου, τον όποιο επιχείρησε να εμπλέξει ο Κοσκωτάς και παρέπεμψαν σε δίκη η ΝΔ με την Αριστερά της εποχής.

Ο επόμενος μεγάλος καβγάς ανάμεσα σε πολιτικό ηγέτη και τα μέσα ενημέρωσης είχε ως πρωταγωνιστή τον Κ. Μητσοτάκη, ο οποίος προέβαλε ως αιτία της πτώσης του το 1993 και την ήττα που ακολούθησε, την πολεμική που δέχθηκε από τα «διαπλεκόμενα οικονομικά συμφέροντα». Σε αυτό το πλαίσιο βρέθηκε σε εμπόλεμη κατάσταση με την εκδοτική επιχείρηση της οικογένειας Αλαφούζου, χρησιμοποιώντας πολύ σκληρές διατυπώσεις, όπως «χαμαιτυπείο».

  Ωστόσο, όπως απεκαλύφθη στη συνέχεια, ο καταγγέλλων είχε οικονομικές συναλλαγές με τους καταγγελλόμενους. «ΤΑ ΝΕΑ» αποκάλυψαν επιταγή ενός εκατομμυρίου δολαρίων του εκδότη της «Καθημερινής» Αριστείδη Αλαφούζου για οικονομική ενίσχυση της Ν.Δ. Επί των κυβερνήσεων Μητσοτάκη κλιμακώθηκε και μια σφοδρή σύγκρουση με τα ΜΜΕ, λόγω της απαγόρευσης που επέβαλε διά νόμου στη δημοσίευση τρομοκρατικών προκηρύξεων, με αποτέλεσμα τη σύλληψη και φυλάκιση επτά διευθυντών εφημερίδων.

Από τον χώρο της ΝΔ επίσης, ο Κ. Καραμανλής δεν απέφυγε ως πρωθυπουργός τη σύγκρουση με τα «μίντια», τόσο με την περίφημη διατύπωση περί «νταβατζήδων», όσο και με τις επιμέρους αναμετρήσεις υπουργών του με συγκεκριμένα ΜΜΕ, κυρίως την περίοδο που βρισκόταν σε έξαρση η υπόθεση του Βατοπεδίου.

Η κυβέρνηση Καραμανλή έφτασε μάλιστα στο σημείο να ψηφίσει τον περίφημο νόμο περί «βασικού μετόχου» για να ελέγξει τα ΜΜΕ. Παρέμβαση που εξελίχθηκε σε μπούμερανγκ εναντίον της κυβέρνησης αφού συνάντησε το «βέτο» της Κομισιόν.

ΚΑΤΑ ΤΟ ΔΟΚΟΥΝ. Ο Γιώργος Παπανδρέου διατηρούσε σχέση αγάπης και μίσους με τα ΜΜΕ. Τα αξιοποιούσε υπέρ της δραστηριότητάς του – ενώ σε κάποιες περιπτώσεις ζητούσε… στήριξη, παραβιάζοντας τους εκατέρωθεν ρόλους – αλλά όσες φορές η στάση τους ήταν κριτική, ή εχθρική, ξεσπάθωνε εναντίον τους με υπαινιγμούς. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2007 στήριξε την αναμέτρησή του με τον Βαγγέλη Βενιζέλο σε… δημοσιεύματα εφημερίδων. Αργότερα, ως πρωθυπουργός, κατηγόρησε τα ΜΜΕ για επεμβάσεις στον δημόσιο βίο – σαν να ήταν διαφορετικός ο ρόλος τους – ή για τις αστοχίες της κυβέρνησής του. Σε κάθε αποτυχία ο ίδιος ή το περιβάλλον του έβλεπαν «δάκτυλο» ΜΜΕ που τον υπονόμευαν επειδή δεν ικανοποιούσε αιτήματα – τα οποία ωστόσο ουδέποτε έγινε γνωστό ότι του υπεβλήθησαν. Μια τελευταία σύγκρουση – με τηλεοπτικούς σταθμούς και πρωτίστως με το Mega – επιχείρησε λίγο πριν αποχωρήσει από την πρωθυπουργία, λόγω της εγκατάλειψής του από τους Ευρωπαίους, αλλά και πολλούς βουλευτές του ΠΑΣΟΚ, μετά τη γνωστή ατυχή ιδέα για Δημοψήφισμα.