«Καλύτερα Τσελεμεντές παρά Καζαντζάκης»

Σήμερα  είναι πασίγνωστο ότι οι περισσότεροι ποιητές βγάζουν τις συλλογές τους πληρώνοντας τον εκδότη. Τη δεκαετία του 1930 το ίδιο συνέβαινε και με τα περισσότερα μυθιστορήματα που, όπως έλεγαν οι Κλέων Παράσχος και Αλκης Θρύλος (και μεταφέρει ο καθηγητής Τάκης Καγιαλής), τυπώνονταν «με έξοδα και θυσία του συγγραφέως, τον οποίο δεν βοηθεί κανένας εκδότης, κι ο οποίος ξέρει ότι δεν υπάρχει στην Ελλάδα αγοραστικό κοινό».

Η Ελλάδα εκείνη την εποχή είχε γνωρίσει, όπως και τώρα, αλυσιδωτές χρεοκοπίες στον χώρο του εμπορίου λόγω του σημαντικού περιορισμού της καταναλωτικής δαπάνης. Η κατάσταση επιδεινώθηκε το 1932· οι τράπεζες πτώχευσαν και η χώρα αποχώρησε επίσημα από τον κανόνα χρυσού και προέβη σε μονομερή διακοπή πληρωμών και παύση εξυπηρέτησης του εξωτερικού της χρέους.

Ως προς το βιβλίο, η κρίση ήταν ευρωπαϊκή, είχε ξεκινήσει πρώτα από τη Γερμανία και την Ολλανδία ήδη τη δεκαετία του ’20 και επεκτάθηκε κατόπιν σε Γαλλία και Ιταλία.

Κάποιες πρακτικές αντιμετώπισης της κρίσης, οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν τότε σε Γερμανία και Γαλλία, χρησιμοποιούνται και σήμερα στην Ελλάδα, με πρόσκαιρα μόνο αποτελέσματα. Γράφει η Αννα Καρακατσούλη: «Αναζητείται λύση στην αύξηση της προσφοράς και τον πολλαπλασιασμό των σειρών, των τιράζ, των δαπανών διαφήμισης και της ρευστοποίησης των αποθεμάτων σε τιμή εκπτώσεως, η τακτική αυτή όμως αποδεικνύεται αδιέξοδη, πλημμυρίζει την αγορά με τίτλους και καταλήγει σε μαζικές επιστροφές απούλητων βιβλίων».

Ο βιβλιοπώλης της Εστίας Νίκος Παντελάκης, ο οποίος πέθανε πριν από λίγα χρόνια σε βαθύ γήρας, τόνιζε στο βιβλίο με τις αναμνήσεις του: «Πριν τον πόλεμο δεν είχε μεγάλες επιτυχίες το λογοτεχνικό βιβλίο, είχε φτώχεια, δεν είχε μεγάλα πράγματα. Για να σου ζητήσει ένας ποιήματα του Καβάφη ήταν κοσμοϊστορικό γεγονός. […] Αν πούλαγες, ξέρω ‘γώ, τετρακόσια βιβλία, πεντακόσια βιβλία τον χρόνο, λογοτεχνικά βιβλία, ήταν μεγάλο πράγμα. Την επιχείρηση την κρατούσε το σχολικό».

Η Αννα Καρακατσούλη λέει, πάντως, ότι οι διαθέσιμοι ισολογισμοί των μεγάλων εκδοτικών επιχειρήσεων (Ελευθερουδάκης, Δημητράκος, Πυρσός, Σαλίβερος) δεν δίνουν αντίστοιχη εικόνα καταστροφής.

Η σχετική σταθερότητά τους αποδίδεται στις συνεχιζόμενες πωλήσεις των παλαιότερων επιτυχημένων τίτλων των οίκων. «Οι αναγνώστες, όταν έχουν τη δυνατότητα να αγοράσουν κάποιο βιβλίο, αποφεύγουν τους πειραματισμούς και επιλέγουν γνωστούς, δοκιμασμένους συγγραφείς. Οι συγκεκριμένοι οίκοι εξάλλου ειδικεύονται στο εκπαιδευτικό και θρησκευτικό βιβλίο, που συνιστούν τις πλέον σταθερές αξίες της αγοράς, και αποτελούν τη ναυαρχίδα της ελληνικής εκδοτικής βιομηχανίας με τα τεράστια για τα εγχώρια μεγέθη εγχειρήματα του Εγκυκλοπαιδικού Λεξικού ή της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας».

Οι αναγνώστες

Μία από τις μεγάλες διαμάχες τότε, όπως και σήμερα, έχει να κάνει με τον αριθμό των αναγνωστών. Σήμερα οι έρευνες του Παρατηρητηρίου του Βιβλίου του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, καθώς και άλλες έρευνες καταδεικνύουν ότι 800.000 άνθρωποι (ποσοστό περίπου 8% του πληθυσμού) θεωρούνται συστηματικοί αναγνώστες, διαβάζουν δηλαδή πάνω από δέκα βιβλία τον χρόνο!

Αντίθετα, δεν είναι λίγοι οι εκδότες που εκτιμούν ότι οι πραγματικοί βιβλιόφιλοι δεν ξεπερνούν τους 5.000!

Η απόσταση τεράστια. Αλλά το ίδιο συνέβαινε και τότε.

«Οι Γιάννης Σαλίβερος και Αριστείδης Μαυρίδης το 1937 εκτιμούν τους έλληνες αναγνώστες σε 40.000-50.000, ο Λεωνίδας Αντωνόπουλος κατεβάζει τους αναγνώστες που ενδιαφέρονται για το σοβαρό βιβλίο στους 500», λέει η Αννα Καρακατσούλη.

«Η συστηματικότερη φοίτηση στα δημοτικά σχολεία είχε διευρύνει το δυνάμει αναγνωστικό κοινό, αλλά αυτό δεν κατευθυνόταν αναγκαστικά προς τη λόγια ελληνική παραγωγή. Το λαϊκό κοινό που στήριξε τη μαζική διεύρυνση της αγοράς του βιβλίου στη Δυτική Ευρώπη διαβάζει, και στην Ελλάδα, κυρίως δημοφιλή ληστρικά μυθιστορήματα, ιστορίες τερατουργημάτων, παραδοξοτήτων και φρικτών εγκλημάτων, ενώ από τα μέσα της δεκαετίας του ’20 παρατηρείται στροφή προς το αισθηματικό – κοινωνικό και το αστυνομικό μυθιστόρημα.

Κατά συνέπεια, δεν υποφέρουν όλοι εξίσου από την αδιαφορία του κοινού. Για τον εκδοτικό οίκο Αγκυρα, λ.χ., ειδικευμένο στο λαϊκό βιβλίο που εκδιδόταν σε εβδομαδιαία φυλλάδια, ακόμη και μέσα στην κρίση “η ζήτηση υπερβαίνει πολλές φορές το τιράζ των 35.000-40.000 αντιτύπων”.

Στην άλλη άκρη του κοινωνικού φάσματος, η μεγαλοαστική τάξη καλύπτει τις αναγνωστικές ανάγκες της πρωτίστως από τις “ξένες φιλολογίες”, όπως διαπιστώνει ο Κώστας Ουράνης ήδη από το 1930. Γράφει για την εμπειρία του στο Λουτράκι μεταξύ των θαμώνων της λουτρόπολης:

“Για να ιδώ ώς ποιο σημείο φθάνει αυτή η αδιαφορία των Ελλήνων για το βιβλίο, έκανα ένα πείραμα: άφησα αδέσποτο επί τρεις ημέρες πάνω σ’ ένα τραπέζι του σαλονιού του ξενοδοχείου μου ένα μυθιστόρημα – ό,τι δηλαδή πιο ευχάριστο ως βιβλίο. Ε, λοιπόν, όχι μόνο δεν το έκλεψε κανείς, αλλά ούτε καν το φυλλομέτρησε από περιέργεια. Εμεινε εκεί που το είχα αφήσει – απλησίαστο σαν χολεριασμένος. Εν τω μεταξύ εξαφανίστηκε μια ξεχασμένη σ’ ένα άλλο τραπέζι τράπουλα κι έκανε φτερά ένα μπερέ…”.

Ο Ουράνης προσθέτει μια τρίτη αιτία, την ανεπάρκεια του έλληνα εκδότη, και μια τέταρτη, εκείνη του νεοέλληνα συγγραφέα. Γράφει τον Δεκέμβριο του 1930: “[Ο έλληνας εκδότης] δεν έχει ούτε την καλλιτεχνική φιλοδοξία που χρειάζεται για να επιμεληθή την εμφάνιση του βιβλίου, ούτε την αναγκαία για το λανσάρισμα των εκδόσεών του πείρα, ούτε την απαιτούμενη μόρφωσι για να κρίνη την αξία του βιβλίου που του ζητούν να εκδώση και την ελπίδα της επιτυχίας του στο κοινό. Η εμφάνιση του ελληνικού λογοτεχνικού βιβλίου είναι οικτρή από κάθε άποψι. Το χαρτί του είνε πρόστυχο, το εξώφυλλό του ακαλαίσθητο, η εκτύπωσή του κακότεχνη. [… ενώ και] το περιεχόμενο του ελληνικού λογοτεχνικού βιβλίου δεν είναι αρκετά ευχάριστο και ενδιαφέρον”».

Η αντίληψη περί ανεπάρκειας των νεοελλήνων λογοτεχνών είναι επίμονη και επαναλαμβάνεται ακόμη το 1937. Σύμφωνα με τον εκδότη Κ. Γκοβόστη: «Υπάρχει κρίση συγγραφέων, κρίση καλού βιβλίου, καλών έργων. Δώστε μου ένα καλό βιβλίο και να δείτε εάν δεν εξαντλήσω την έκδοσή του μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα».

Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, στην τακτική στήλη του τού «Δεκαπενθημέρου» στη «Νέα Εστία», θα είναι ο πρώτος που θα απομακρυνθεί από τη στενή κλαδική θεώρηση και θα υποστηρίξει ότι οι δύσκολες ημέρες της αγοράς του βιβλίου οφείλονται στη γενικότερη κρίση: «Ο κόσμος σήμερα δεν έχει πολλά χρήματα, και φυσικά δεν παραγοράζει βιβλία».

Η κρίση

Οταν πριν από μερικά χρόνια οι εφημερίδες άρχισαν να δίνουν προσφορές βιβλίων, δεν ήταν λίγοι οι εκδότες που ανησύχησαν. Τη δεκαετία του ’30 υπήρχαν κάποιοι που έβλεπαν στις εφημερίδες τη βασική αιτία της κρίσης του βιβλίου και άλλοι που, όπως και σήμερα, θεωρούσαν το βιβλίο ακριβό:

«Ηδη το 1931 ο Ιωάννης Κολλάρος της Εστίας θεωρούσε βασικό υπεύθυνο για τη στασιμότητα της βιβλιαγοράς την εφημερίδα, “η οποία κατήντησε περιοδικόν και βιβλίον. Με μίαν δραχμήν αγοράζει κανείς εφημερίδα, η οποία δημοσιεύει τρία-τέσσαρα μυθιστορήματα και ποικίλην άλλην ύλην”. Είναι γεγονός ότι το βιβλίο την εποχή αυτή θεωρείται ακριβό αγαθό. Η τιμή του (περίπου 50 δραχμές για έναν τόμο 250-300 σελίδων) το καθιστούσε δυσπρόσιτο για τη μεγάλη πλειονότητα της ελληνικής κοινωνίας. Κομβικό σημείο της σχετικής επιχειρηματολογίας παραμένει ο αθέμιτος ανταγωνισμός του ημερήσιου Τύπου, που χαίρει της ατέλειας του δημοσιογραφικού χάρτου. Η κατάσταση της αγοράς επιδεινώνεται μετά το 1933. Προκειμένου να προσελκύσουν αναγνώστες οι αθηναϊκές εφημερίδες εξέδιδαν βιβλία που τα διέθεταν είτε δωρεάν (με κουπόνια) είτε σε μειωμένες τιμές. Ο Κώστας Ουράνης έγραφε σχετικά: “Προσφέροντας στο ελληνικό κοινό βιβλία εντελώς δωρεάν ή και σε τιμές εκτός παντός συναγωνισμού, οι εφημερίδες έδωσαν το καίριο πλήγμα σε μια τάξη ανθρώπων – των ανθρώπων των γραμμάτων – που την είχαν κιόλας πλήξει όταν άρχισαν να γεμίζουν τις στήλες τους με ύλη εγκυκλοπαιδειών, περιοδικών και βιβλίων, μεταφρασμένη κατά το πλείστο – δηλαδή ανέξοδη”. Επιπλέον, οι αθηναϊκές εφημερίδες κατηγορούνται ότι αγνοούν τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνική παραγωγή “γιατί οι διευθυντές των εφημερίδων θεωρούν ότι για το κοινό τους η έκδοση ενός αξιόλογου ελληνικού βιβλίου δεν αποτελεί είδηση, [και] ενώ χαιρετούν το γεγονός ότι ο κ. Τσελεμεντές δίνει μαθήματα μαγειρικής, δεν χαιρετούν και το γεγονός ότι ο κ. Καζαντζάκης μετέφρασε τον Δάντη. […] Το ελληνικό κοινό ενδιαφέρεται για το βιβλίο όσο και για το έτος 40 μ.Χ., δηλαδή καθόλου”».