Εμβόλια: Παραμελημένη ασπίδα της υγείας

Την περασμένη εβδομάδα έκανε τον γύρο της Ευρώπης η είδηση πως στην Ουαλία έχει ξεσπάσει επιδημία ιλαράς «που εξαπλώνεται σαν φωτιά», επειδή έπεσαν στο κενό οι εκκλήσεις των υγειονομικών της αρχών προς τους γονείς να βεβαιωθούν ότι τα παιδιά τους έχουν κάνει το απαιτούμενο εμβόλιο.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα του βρετανικού Τύπου, μέσα σε μία εβδομάδα καταγράφηκαν στο Σουώνσι και τις γύρω περιοχές 116 νέα κρούσματα της νόσου, ενώ από 200 που ήταν στις 4 Μαρτίου έφτασαν τα 432 στις 27 Μαρτίου, προσβάλλοντας παιδιά σε 111 σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

«Η ιλαρά εξαπλώνεται σαν φωτιά σε διάφορες περιοχές της Ουαλίας. Παρότι υπάρχουν ακόμα δεκάδες χιλιάδες ανεμβολίαστα παιδιά σε όλη την Ουαλία, το σύστημα εβδομαδιαίας καταγραφής των εμβολιασμών δείχνει πολύ μικρή αύξηση στους εμβολιασμούς», δήλωσε η δρ Μάριον Λάιονς, διευθύντρια Προστασίας της Υγείας στον οργανισμό Δημοσίας Υγείας της Ουαλίας (Public Health Wales).

Η κατάσταση στην Ουαλία μόνο πρωτόγνωρη δεν είναι για την Ευρώπη, στην οποία από το 2010 παρατηρούνται ολοένα περισσότερες επιδημίες ιλαράς, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ).

Μάλιστα η κατάσταση έχει πλέον λάβει τέτοια έκταση, ώστε στις αρχές του εφετινού Ιανουαρίου ο ΠΟΥ ζήτησε από τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών του στην Ευρώπη και σε άλλες περιοχές του κόσμου, να θέσουν ως προτεραιότητα τις προσπάθειες εκρίζωσης της ιλαράς.

Όπως ανέφερε στο εβδομαδιαίο ενημερωτικό δελτίο του (Weekly Epidemiological Record), παρ’ ότι οι εκτενείς εμβολιασμοί εναντίον της νόσου από το 1980 και μετά έχουν οδηγήσει σε κατακόρυφη μείωση της νοσηρότητας και της θνησιμότητας από ιλαρά, μόνο στο Αμερικανικό Τμήμα του εκριζώθηκε τελικά η νόσος(αυτό έγινε το 2002).

90.000 κρούσματα

«Τα τελευταία 3 χρόνια έχουν καταγραφεί περισσότερα από 90.000 κρούσματα ιλαράς σε όλη την Ευρώπη, όταν ο στόχος του ΠΟΥ ήταν να έχει εξαλειφθεί μέχρι το 2010», λέει στα «ΝΕΑ» η λοιμωξιολόγος Μαρία Θεοδωρίδου, ομότιμη καθηγήτρια Παιδιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών της χώρας μας. «Μοιραία, λοιπόν, ο στόχος της εξάλειψης μετατέθηκε για το 2015».

Όπως εξηγεί η κυρία Θεοδωρίδου, στην χώρα μας καταγράφηκαν το 2010 και το 2011 σχεδόν 100 κρούσματα ιλαράς, αλλά το 2012 κανένα.

Μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί στην Εθνική Σχολή Δημοσίας Υγείας (η μία το 2006 και η άλλη πολύ πρόσφατα) δείχνουν ότι από τα παιδιά που οι γονείς τους τα πηγαίνουν τακτικά στον παιδίατρο, η συντριπτική πλειονότητα (ίσως και πάνω από το 90%) κάνουν όλα τα απαιτούμενα εμβόλια.

«Υπάρχουν ωστόσο και πληθυσμιακές ομάδες οι οποίες δύσκολα μπορούν να προσεγγισθούν», προσθέτει. «Γι’ αυτές τις ομάδες, το Κέντρου Ελέγχου & Προλήψεως Νοσημάτων (ΚΕΕΛΠΝΟ) εφαρμόζει ειδικά προγράμματα με κινητές μονάδες, οι οποίες κάνουν εμβολιασμούς πόρτα-πόρτα, για να καλυφθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού».

Μπορεί, όμως, η προστασία των παιδιών στη χώρα μας να είναι αρκετά ικανοποιητική εναντίον των λοιμωδών νοσημάτων της παιδικής ηλικίας, αλλά αυτό δεν ισχύει για μία συχνή αιτία νοσηρότητας και θνησιμότητας: τη γρίπη, εναντίον της οποίας δεν εμβολιάζονται ούτε οι ενήλικες.

«Η κάλυψη με το εμβόλιο της γρίπης ήταν πάντοτε χαμηλή και δεν γίνεται ούτε στις ομάδες αυξημένου κινδύνου ανεξαρτήτως ηλικίας, όπως είναι οι πάσχοντες από χρόνια νοσήματα, ούτε στα άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών», λέει η κυρία Θεοδωρίδου. «Το ποσοστό των εμβολιασθέντων φαίνεται ότι δεν υπερβαίνει το 30-40% στις ομάδες υψηλού κινδύνου, καθώς άλλοι το αμελούν, άλλοι έχουν το αίσθημα του άτρωτου και άλλοι το φοβούνται».

Καλύτερης αποδοχής, σε σύγκριση με το εμβόλιο της γρίπης, έχει τύχει ο εμβολιασμός εναντίον του πνευμονιοκόκκου, ο οποίος προκαλεί πνευμονία, σηψαιμία και μηνιγγίτιδα, κατά την κυρία Θεοδωρίδου.

Αμφιβολίες

Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΠΟΥ, 2-3 εκατομμύρια θάνατοι αποτρέπονται ετησίως σε όλο τον κόσμο χάρη στους εμβολιασμούς, αλλά 1,5 εκατομμύριο παιδιά χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από λοιμώδη νοσήματα για τα οποία υπάρχουν εμβόλια αλλά δεν γίνονται ευρέως. Παρ’ όλα αυτά, αρκετός κόσμος εξακολουθεί να φοβάται τα εμβόλια.

Τα εμβόλια παρασκευάζονται από τα μικρόβια ή τους ιούς που προκαλούν τις διάφορες νόσους, αφού πρώτα αδρανοποιηθούν ή εξασθενήσουν ώστε να μην μπορούν να προκαλέσουν την εκάστοτε ασθένεια.

Μετά την εισαγωγή των εξασθενημένων ή αδρανοποιημένων μικροβίων στον οργανισμό (συνήθως με ένεση, αλλά για κάποια υπάρχουν και πόσιμες ή εισπνεόμενες μορφές), το ανοσοποιητικό σύστημα αντιδρά όπως θα αντιδρούσε εάν είχε προσβληθεί από τα κανονικά μικρόβια: δημιουργεί αντισώματα. Τα αντισώματα αυτά καταστρέφουν στην αρχή τους μικροοργανισμούς του εμβολίου και μετά παραμένουν στο σώμα, προσφέροντάς του ανοσία.

Πρακτικά αυτό σημαίνει πως εάν στο μέλλον ένα παιδί ή ενήλικας προσβληθεί από τον ιό ή το βακτήριο εναντίον του οποίου έχει εμβολιαστεί, τα αντισώματα που ήδη έχει θα τον προστατεύσουν – άλλοτε δεν θα αρρωστήσει καθόλου και άλλοτε θα παρουσιάσει ήπια μορφή της νόσου.

Δίχως τα εμβόλια, μικροί και μεγάλοι παραμένουν ευάλωτοι και, αν μολυνθούν από παθογόνους μικροοργανισμούς, υπάρχει περίπτωση να αρρωστήσουν βαριά και να μεταδώσουν τα νοσήματα στα ανεμβολίαστα άτομα με τα οποία θα έρθουν σε επαφή.

Πολλοί, όμως, ανησυχούν για την ασφάλεια των εμβολίων. Ωστόσο, τα εμβόλια είναι σε γενικές γραμμές πολύ ασφαλή, τονίζουν οι αρμόδιοι παγκόσμιοι και ευρωπαϊκοί υγειονομικοί οργανισμοί. Μερικές φορές μπορεί να έχουν κάποιες ανεπιθύμητες ενέργειες (αντιδράσεις), αλλά αυτές σε πάρα πολύ σπάνιες περιπτώσεις είναι σοβαρές – και είναι απολύτως βέβαιον ότι τα οφέλη που παρέχουν υπερκαλύπτουν μακράν το ενδεχόμενο να παρουσιαστεί κάποιο σοβαρό πρόβλημα εξαιτίας τους.

«Οι φόβοι για την ασφάλεια των εμβολίων είναι αβάσιμοι», λέει η κυρία Θεοδωρίδου. «Τα εμβόλια πάρα πολύ σπάνια προκαλούν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, ενώ αντιθέτως σώζουν εκατομμύρια ζωές κάθε χρόνο. Οι νέοι δεν έχουν επίγνωση των κινδύνων που κρύβουν τα λοιμώδη νοσήματα, διότι δεν έχουν εκτεθεί σε αυτούς ακριβώς χάρη στους εμβολιασμούς. Επιπλέον, το γεγονός πως εμφανίζεται κάποια ανεπιθύμητη ενέργεια λίγο καιρό έπειτα από έναν εμβολιασμό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην πως οφείλεται στο εμβόλιο, πολύ σπάνια τεκμηριώνεται κάτι τέτοιο. Ωστόσο κάθε φορά που ανακοινώνεται κάποιο περιστατικό, ανθούν τα κινήματα εναντίον των εμβολιασμών, παρότι δεν έχουν επιστημονική βάση».

Στα παιδιά

Σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, τα υποχρεωτικά εμβόλια για τα παιδιά είναι της ιλαράς, της ερυθράς, της παρωτίτιδας, του αιμόφιλου ινφλουέντσας, της φυματίωσης, της διφθερίτιδας, του τετάνου, του κοκκύτη, της ηπατίτιδας Α, της ηπατίτιδας Β, της πολιομυελίτιδας, της μηνιγγίτιδας C, του πνευμονιόκοκκου, της ανεμοβλογιάς και του ιού HPV (προκαλεί καρκίνο στον τράχηλο της μήτρας). Τα εμβόλια αυτά καλύπτονται εξ ολοκλήρου από τα ασφαλιστικά ταμεία.

Εκτός από τα υποχρεωτικά εμβόλια υπάρχουν και δύο που μπορεί να γίνουν σε ένα παιδί εφόσον το συστήσει ο παιδίατρος και συμφωνήσουν οι γονείς, αλλά μπορεί να μην καλυφθούν από τα ασφαλιστικά ταμεία. Τα εμβόλια αυτά είναι το αντιγριπικό και το εμβόλιο του ροταϊού, το οποίο προστατεύει τα μωρά από τις σοβαρές γαστρεντερίτιδες.

Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, οι ροταϊοί προσβάλλουν όλα σχεδόν τα παιδιά έως την ηλικία των 3-5 ετών και παγκοσμίως αποτελούν κύρια αιτία σοβαρής διάρροιας στα παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών. Επειδή, δε, κοστίζουν ετησίως τη ζωή σχεδόν 453.000 παιδιά, ο ΠΟΥ συνέστησε τον περασμένο Φεβρουάριο να εισαχθεί το εμβόλιο ροταϊού σε όλα τα εθνικά προγράμματα εμβολιασμών.

Για τους ενήλικες

Συγκεκριμένα εμβόλια συνιστώνται και στους ενήλικες. Το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών των Ενηλίκων της χώρα μας συνιστά δώδεκα εμβόλια, τα οποία και καλύπτονται από τα ασφαλιστικά ταμεία.

Πρόκειται για το εμβόλιοτης γρίπης, το τριπλούν τετάνου-διφθερίτιδας-κοκκύτη, το τριπλούν ιλαράς-παρωτίτιδας-ερυθράς, της ανεμευλογιάς, του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV), το συζευγμένο 13δύναμο του πνευμονιοκόκκου, το πολυσακχαριδικό του πνευμονιοκόκκου, του μηνιγγιτιδόκοκκου, της ηπατίτιδας Α, της ηπατίτιδας Β, του έρπητα ζωστήρα και της γρίπης.

Κάθε ένα από αυτά συνιστάται για ορισμένες ηλικιακές ομάδες και σε ορισμένες δόσεις (λ.χ. το 13δυναμο του πνευμονιοκόκκου συνιστάται να γίνεται μία φορά μετά την ηλικία των 50 ετών) και υπό ορισμένες προϋποθέσεις (ορισμένα λ.χ. συνιστώνται σε όσους δεν έχουν εμβολιασθεί ή αρρωστήσει κατά το παρελθόν) και δόσεις.

Η παράλειψη μίας ή περισσότερων δόσεων σε μικρούς ή μεγάλους σημαίνει ανεπαρκή προστασία έναντι των νοσημάτων.

Αριθμοί

2-3 εκατομμύρια θάνατοι αποτρέπονται ετησίως σε όλο τον κόσμο χάρη στους εμβολιασμούς

1,5 εκατομμύρια θάνατοι ετησίως οφείλονται στον μη εμβολιασμό

29% των θανάτων σε παιδιά ηλικίας 1-59 μηνών θα μπορούσαν να αποφευχθούν με τους εμβολιασμούς

Θάνατοι παιδιών εξαιτίας του μη εμβολιασμού

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, 1,5 εκατομμύρια παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών πεθαίνουν κάθε χρόνο από νοσήματα που θα μπορούσαν να αποφευχθούν με τους εμβολιασμούς. Ανά νόσημα οι θάνατοι είναι:

* 199.000 από αιμόφιλο ινφλουέντσας τύπου b

* 195.000 από κοκκύτη

* 118.000 από ιλαρά

* 59.000 από νεογνικό τέτανο

* 2.000 από μη νεογνικό τέτανο

* 476.000 από πνευμονιοκοκκική νόσο

* 453.000 από ροταϊό

Πότε δεν γίνονται εμβολιασμοί

* Ορισμένοι εμβολιασμοί δεν επιτρέπονται ή αναβάλλονται σε άτομα που πάσχουν από νοσήματα του ανοσοποιητικού συστήματος, παίρνουν ανοσοκατασταλτικά φάρμακα ή πάσχουν από κακοήθη νοσήματα.

* Τα παιδιά με μεσογειακή ή δρεπανοκυτταρική αναιμία μπορούν να εμβολιαστούν μόνον 3 μήνες αφότου έχουν κάνει μετάγγιση αίματος.

* Τα παιδιά με νευρολογικά νοσήματα (λ.χ. επιληψία) εμβολιάζονται αναλόγως με την κρίση του παιδιάτρου ή του νευρολόγου.

* Εμβολιασμοί δεν πρέπει να γίνονται στη διάρκεια εμπύρετων ή/και σοβαρών λοιμώξεων.

* Ιδιαίτερες προφυλάξεις απαιτούνται για παιδιά και ενήλικες με αλλεργίες, οι οποίες πάντοτε πρέπει να τίθενται υπ’ όψιν του γιατρού