Επιτέλους, ποιος θα κυβερνήσει αυτή την Ενωση;

Αν μπορεί να φανεί σε κάτι χρήσιμη η κυπριακή κρίση, είναι ότι επαναφέρει στο προσκήνιο την κρίση νομιμοποίησης των θεσμικών οργάνων της Ενωσης. Προκαλεί επίσης ένα εύλογο ερώτημα: υπάρχει πιλότος στο πιλοτήριο του ευρώ; Η χαοτική επιχείρηση σωτηρίας της Κύπρου αμαύρωσε την εικόνα της διακυβέρνησης της νομισματικής ένωσης. «Ενα πραγματικό μπορντέλο», σχολίαζε διπλωματική πηγή στις Βρυξέλλες. Η επιχείρηση διάσωσης εξελίχθηκε για ακόμη μία φορά σε ψυχόδραμα. Η Επιτροπή, η Κεντρική Τράπεζα και οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, χωρίς να ξεχάσουμε το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, πετούσαν ο ένας το μπαλάκι της ευθύνης στον άλλον. Η Κύπρος έβλεπε να γίνεται αντικείμενο ενός ατελείωτου παζαρέματος χωρίς να μπορεί να κάνει τίποτα.

Από αυτή την κωμικοτραγική πραγματικότητα συνάγεται ότι το ζήτημα της διακυβέρνησης είναι φλέγον όσο ποτέ. Από τον Λιονέλ Ζοσπέν έως τον Νικολά Σαρκοζί, η Γαλλία επεσήμαινε σταθερά την ανάγκη μιας διακυβέρνησης. Ειδικά μετά την υιοθέτηση του κοινού νομίσματος έγινε επιτακτική καθώς στα μάτια των Γάλλων ήταν ο μόνος τρόπος που θα εξασφάλιζε την καλή λειτουργία της νομισματικής πολιτικής. Οι Γερμανοί, από την πλευρά τους, αποστρέφονταν αυτή την ιδέα όπως ο διάολος το λιβάνι, αφού φοβόνταν ότι θα υπονομευόταν η ανεξαρτησία της ΕΚΤ. Οι κρίσεις χρέους και τα σχέδια διάσωσης, όμως, προκάλεσαν μια αντιστροφή. Η κρίση ήταν ένα πικρό χάπι για την Ανγκελα Μέρκελ και τους γερμανούς πολίτες, οι οποίοι έως τότε ήταν πεπεισμένοι ότι χάρη στις ευρωπαϊκές συνθήκες δεν θα υποχρεώνονταν ποτέ να βοηθήσουν τους εταίρους τους στην ευρωζώνη. Επειτα από αυτό οι Γερμανοί έγιναν θιασώτες της ολοκλήρωσης. Η Καγκελάριος διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στο σχέδιο διάσωσης της Ελλάδας, της Ιρλανδίας, της Πορτογαλίας και των ισπανικών τραπεζών. Η Γερμανία προώθησε μια διπλή ατζέντα, η οποία συναντούσε όλο και μεγαλύτερες αντιδράσεις επειδή βασιζόταν στη λιτότητα. Πίστευε όμως ότι αυτός ήταν ο μοναδικός τρόπος για να εξισορροπήσουν οι αδύναμες οικονομίες τα δημοσιονομικά τους και παράλληλα να ανακτήσουν την ανταγωνιστικότητά τους. Με άλλα λόγια, θεωρούσε ότι μόνο έτσι θα καλυπτόταν το χάσμα που χωρίζει περισσότερο από ποτέ τον Βορρά από τον Νότο της νομισματικής ένωσης.

ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΗ ΕΝΩΣΗ. Η Ανγκελα Μέρκελ πιστεύει ακράδαντα πλέον ότι η ευρωζώνη απαιτεί περισσότερη ένωση για να διορθωθεί επιτέλους αυτό που ο τέως πρόεδρος της ΕΚΤ Ζαν-Κλοντ Τρισέ θεωρούσε δομική αδυναμία της ένωσης: η «ασυμμετρία ανάμεσα στην κοινή νομισματική πολιτική και στις 17 δημοσιονομικές πολιτικές». Η γερμανίδα Καγκελάριος είχε το θάρρος να αναγνωρίσει στον τέως πρόεδρο της ΕΚΤ ότι ήταν εκείνος που είχε δίκιο και όχι η ίδια: «Ο Ζαν-Κλοντ Τρισέ είχε επισημάνει το πρόβλημα πολλές φορές ως επικεφαλής της ΕΚΤ, αλλά δυστυχώς δεν είχε εισακουστεί», είχε παραδεχθεί τον περασμένο Νοέμβριο σε ομιλία της στο  Ευρωκοινοβούλιο. Γεγονός είναι ότι εδώ και τρία χρόνια η διακυβέρνηση της ζώνης του ευρώ προχωρεί βήμα βήμα για να ικανοποιήσει τις ανάγκες της γερμανίδας Καγκελαρίου με τις ευλογίες της ΕΚΤ. Το τελευταίο βήμα χρονικά ήταν το πράσινο φως που άναψαν οι υπουργοί Οικονομικών και το Ευρωκοινοβούλιο για να δοθούν περισσότερες εξουσίες στην Επιτροπή. Ο επικεφαλής των οικονομικών και νομισματικών υποθέσεων της Κομισιόν, ο διακριτικός Ολι Ρεν, μπορεί από αυτό το οικονομικό έτος να εισηγείται τροποποιήσεις στα σχέδια των προϋπολογισμών των κρατών-μελών πριν από την υιοθέτησή τους από τα εθνικά κοινοβούλια. Το μέτρο αυτό συμπληρώνει το Σχέδιο Σταθερότητας και Ανάπτυξης, το οποίο δεν είχε εφαρμοστεί ποτέ πριν από το ξέσπασμα της κρίσης. Τα βασικά στοιχεία αυτού του συμφώνου περιελήφθησαν στο δημοσιονομικό σύμφωνο που υιοθετήθηκε τον περασμένο Οκτώβριο και τέθηκε σε ισχύ από τις αρχές του 2013. Μία από τις προβλέψεις του ικανοποιεί το αίτημα του Βερολίνου που είναι γνωστό ως «χρυσός κανόνας» και σκοπός του είναι να αναχαιτίζει την υπερχρέωση των χωρών-μελών. Στο εξής  οι υπουργοί Οικονομικών της ευρωζώνης θα πρέπει να συντάσσουν τους εθνικούς προϋπολογισμούς με βάση τις οδηγίες της Κομισιόν. Οι χώρες που δεν ανταποκρίνονται στις δεσμεύσεις τους θα υφίστανται κυρώσεις. Και έως τον Μάρτιο του 2014 θα στερηθούν την κυριαρχία τους στον τραπεζικό τομέα με το όργανο εποπτείας, του οποίου θα προΐσταται η ΕΚΤ. Με αυτόν τον τρόπο η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα αποκτά και άλλες εξουσίες καθώς μπορεί να απαιτήσει την εκκαθάριση μιας τράπεζας που χρεοκοπεί. Το μέτρο αυτό αναμένεται να προκαλέσει έναν νέο γύρο θερμών αντιδράσεων και συζητήσεων στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Πώς μπορεί να επιλυθεί μια τραπεζική κρίση; Με έναν μηχανισμό ανακεφαλαίωσης, όπως θέλει η Γαλλία, ή με λιγότερη αλληλεγγύη, όπως επιθυμεί το Βερολίνο; Πολλές συζητήσεις αναμένεται να προκαλέσει και το σχέδιο μακροοικονομικής επιτήρησης, σκοπός του οποίου θα είναι να προβλέπονται οι φούσκες στην αγορά ακινήτων, αλλά και να αναχαιτίζεται η μείωση της ανταγωνιστικότητας μιας χώρας. Οι Βρυξέλλες πιστεύουν ότι το νέο στάδιο της ολοκλήρωσης θα εξοπλίσει την ΕΕ με μέσα που θα επιτρέπουν να αντιμετωπίζει πιο αποτελεσματικά μελλοντικές κρίσεις.

ΔΥΟ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΑ. Η Γερμανία και η Γαλλία, και οι αντίστοιχοι σύμμαχοί τους στον Βορρά και στον Νότο, πάντως, εξακολουθούν να έχουν διαφορετικές απόψεις. Τα δύο στρατόπεδα αντιπαρατίθενται τόσο για την τελική μορφή που θα έχει η διακυβέρνηση όσο και για την πολιτική σε περιόδους ύφεσης. Το Βερολίνο θέλει να αναλάβει ακόμη μεγαλύτερο ρόλο η Κομισιόν στη διακυβέρνηση, το Παρίσι προτιμά πρωταγωνιστικό ρόλο για το Eurogroup. Προς το παρόν, οι εξουσίες είναι μοιρασμένες, η δημιουργία ενός ευρωπαϊκού υπερυπουργείου Οικονομίας δεν φαίνεται στον ορίζοντα, ενώ το θέμα του δημοκρατικού ελέγχου των αποφάσεων από το Ευρωκοινοβούλιο θεωρείται δευτερεύουσας σημασίας. Συμπέρασμα: παρά τα βήματα που έχουν γίνει προς την ολοκλήρωση, η διαμάχη για το ποιος θα καθήσει στο πιλοτήριο βρίσκεται μακριά από το τέλος της.