«Να εκπολιτίσουμε τον καπιταλισμό»

Το να βρεθεί ένας τρόπος για να χαλιναγωγηθεί και, κυρίως, για να εξανθρωπιστεί ο καπιταλισμός – πρόκειται για τη μόνιμη εδώ και αιώνες αποστολή των σοσιαλδημοκρατών – δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το καπιταλιστικό σύστημα στις διάφορες παραλλαγές του ενισχύθηκε ιδιαίτερα χάρη στη νίκη του επί του κομμουνισμού και του κρατικού σοσιαλισμού μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, καθώς και με την υιοθέτηση των αρχών της ελεύθερης αγοράς και από την κομμουνιστική Κίνα. Ολα έδειχναν, όπως πίστευε η Μάργκαρετ Θάτσερ και άλλοι πολλοί, ότι όντως δεν υπήρχε εναλλακτική και πως ο καπιταλισμός θα συνέχιζε να επεκτείνεται δίχως κανέναν περιορισμό.

Ωστόσο η κατάρρευση του 2008 και η κρίση διαρκείας που ακολούθησε στην Ευρώπη και στον υπόλοιπο κόσμο άνοιξαν νέους ορίζοντες: σήμερα, και εξαιτίας ακριβώς της κρίσης, ιδέες και προτάσεις αναφορικά με τη μετάλλαξη της ελεύθερης αγοράς προς όφελος της κοινωνίας βρίσκουν ολοένα μεγαλύτερη απήχηση.

Μεταξύ αυτών που έχουν τέτοιες ιδέες και προτάσεις συγκαταλέγονται δύο Βρετανοί, οι οποίοι προσεγγίζουν με καινοτόμο τρόπο το καίριο ζήτημα του εξανθρωπισμού του καπιταλισμού. Ο πρώτος είναι ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Κόλιν Μάγερ. Ιδρυτής του Τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων στο ιστορικό πανεπιστήμιο και ένας από τους πλέον έγκριτους θεωρητικούς στον χώρο των χρηματοοικονομικών και των επιχειρήσεων, υπογράφει το βιβλίο «Firm Commitment» – ο τίτλος αποτελεί λογοπαίγνιο μεταξύ των εκφράσεων «ρητή δέσμευση» και «δέσμευση στην επιχείρηση». Ο δεύτερος είναι ο Τζεφ Μάλγκαν. Υπήρξε ένας από τους βασικούς πολιτικούς συμβούλους του Τόνι Μπλερ, ενώ τώρα είναι επικεφαλής του βρετανικού Ιδρύματος για την Προώθηση των Επιστημών, των Τεχνών και της Τεχνολογίας (NESTA). Ο τίτλος του τελευταίου βιβλίου του είναι «The locust and the bee – Predators and creators in capitalism’s future» («Η ακρίδα και η μέλισσα – Θηρευτές και δημιουργοί στο μέλλον του καπιταλισμού»). Κανένας από τους δύο δεν πιστεύει ότι ο καπιταλισμός βρίσκεται σε τελικό στάδιο. Αμφότεροι, όμως, σημειώνει σε άρθρο του στη «Ρεπούμπλικα» ο γνωστός, επίσης Βρετανός, δημοσιογράφος Τζον Λόιντ, είναι πεπεισμένοι ότι «η αμέλεια, η ανικανότητα και οι απάτες για τις οποίες είναι υπεύθυνες οι επιχειρήσεις αποτελούν κίνδυνο για την επιβίωση τη δική μας και του κόσμου στον οποίο ζούμε», σύμφωνα με τα λόγια του Κόλιν Μάγερ.

Πρόκειται οπωσδήποτε για βαριά μομφή. Εχει να κάνει με τα οικονομικά θεμέλια του κόσμου, την πηγή των προϊόντων που αγοράζουμε, των υπηρεσιών που χρησιμοποιούμε, καθώς και με χιλιάδες θέσεις εργασίας. Αν πράγματι αυτοί οι οργανισμοί αποτελούν «κίνδυνο για την επιβίωσή μας», τότε είναι απαραίτητη η αναδιοργάνωσή τους. Ο Μάγερ θεωρεί ότι πολυάριθμες εταιρείες και ειδικά οι πολυμετοχικές – στις ΗΠΑ και ιδίως στη Βρετανία – λειτουργούν με βάση μια επικίνδυνη λογική περιορισμένου χρόνου. Στη Βρετανία ένας μέτοχος ο οποίος σε διάστημα μερικών ημερών αγοράζει και στη συνέχεια πουλάει μετοχές, ευελπιστώντας σε άμεσο κέρδος, έχει τα ίδια δικαιώματα με έναν μακροχρόνιο επενδυτή. Και αυτό είναι «σαν να χορηγούμε το δικαίωμα ψήφου σε εκείνους τους πολίτες οι οποίοι την επόμενη ημέρα είναι έτοιμοι να αποκηρύξουν την υπηκοότητά τους».

Ο Μάγερ υπογραμμίζει ότι οι οικογενειακές επιχειρήσεις, ιδιαίτερα διαδεδομένες στη Γερμανία και στην Ιταλία, είναι συνήθως πιο προσεκτικές στις μακροχρόνιες επενδύσεις τους, εξοικονομούν πόρους και τους επανεπενδύουν. Θεωρεί εξάλλου αξιόλογες και τις εταιρείες διαχείρισης (trust firms) που ακολουθούν τις εξής βασικές αρχές: δημόσια κοινοποίηση των στόχων και των αξιών της εταιρείας, διασφάλιση της τήρησης αυτών των αξιών μέσω της θέσπισης ενός συμβουλίου ελεγκτών που δεν διοικεί αλλά εγγυάται τα συμφέροντα των επενδυτών, άρση του δικαιώματος ψήφου από τους επενδυτές περιορισμένου χρόνου και προνομιακή μεταχείριση των μακροχρόνιων επενδυτών.

Ο βρετανός θεωρητικός των επιχειρήσεων οραματίζεται έναν καπιταλισμό μακράς πνοής που θα είναι ικανός να διασφαλίζει τα συμφέροντα των εργαζομένων, των καταναλωτών και του περιβάλλοντος. Οπως προβλέπει άλλωστε στο δικό του βιβλίο ο Τζεφ Μάλγκαν, η κοινωνία θα ζητήσει άμεσα ριζικές αλλαγές.

Την ίδια στιγμή, στις κλειστές αίθουσες συνεδριάσεων των επιχειρήσεων και των τραπεζών η αποξένωση από την πραγματικότητα της καθημερινής ζωής γίνεται όλο και εντονότερη. Ο Μάλγκαν πιστεύει ότι, αν ο καπιταλισμός είχε αφεθεί ελεύθερος, θα είχε αυτοκαταστραφεί. Για καλή του τύχη, όμως, η κρίση των δεκαετιών του 1920 και του 1930 έθεσε σε κίνηση τον κρατικό παρεμβατισμό, φέρνοντας το κοινωνικό κράτος και την κοινωνική ειρήνη μέσα από τον διάλογο κεφαλαίου, εργαζομένων και κυβερνήσεων. Το μήνυμα του Μάλγκαν είναι ότι ο καπιταλισμός πρέπει και μπορεί να εκπολιτιστεί, διότι οι στόχοι της κοινωνίας δεν αποτιμώνται αποκλειστικά με όρους οικονομικούς. Οι άνθρωποι διεκδικούν τη δυνατότητα να αναπτύξουν πλήρως τη ζωή τους, στην οποία θα κυριαρχούν οι ανθρώπινες σχέσεις και η συναισθηματική πληρότητα. Δεν πρόκειται μονάχα για ιδεαλισμό, υπογραμμίζει. «Είμαστε μάρτυρες της γένεσης μιας οικονομίας που βασίζεται περισσότερο στις ανθρώπινες σχέσεις παρά στην ανταλλαγή αγαθών, περισσότερο στις πράξεις παρά στις κτήσεις, περισσότερο στη διατήρηση παρά στην παραγωγή». Ο Μάλγκαν προτείνει μάλιστα την επιβράβευση, μέσω κρατικής παρέμβασης, εκείνων των μορφών καπιταλισμού που συμβάλλουν στην ανάπτυξη της κοινωνικής/συναισθηματικής ζωής των ανθρώπων.