Βέλτσος: «Οταν ήμουν σοφέρ του Τσαρούχη…»

Ο ένας δύσκολος, ο άλλος τουλάχιστον ιδιοσυγκρασιακός. Μάλλον για αυτό η σαββατιάτικη ξενάγηση από τον Γιώργο Βέλτσο στην έκθεση «Μελέτες για 17 θέματα» με έργα του Γιάννη Τσαρούχη στο Μουσείο Μπενάκη δεν έγινε ακριβώς πίνακα προς πίνακα.

Για σαββατιάτικο, χειμωνιάτικο, πρωινό πάντως, είχε και παραείχε κόσμο. Στην αίθουσα με την επιγραφή «Γιάννης Τσαρούχης: Μελέτες για 17 θέματα», στην πρώτη δηλαδή καταγραφή της δημιουργικής διαδικασίας του έλληνα ζωγράφου μέσα από σχέδια, πρωτόλεια, ημιτελή και ώριμα, χάζευαν μια «Σπουδή για τον μήνα Γενάρη» ή το «Ψαλμός του Δαβίδ» με μολύβι και κιμωλία. Σε λίγο ήρθε και ο Γιώργος Βέλτσος που, αφού χαιρέτησε, χαιρετήθηκε και συνεννοήθηκε με τη Νίκη Γρυπάρη, πρόεδρο του Ιδρύματος Τσαρούχη και επιμελήτρια της έκθεσης, πήρε θέση όρθιος, πίσω από ένα τραπέζι.

Είπε μεταξύ άλλων πως ο Τσαρούχης «έδειξε ότι η αισθητική είναι συγχρόνως ηθική και πολιτική». Οτι για τα έργα δεν θα πει πολλά, θυμίζοντας ότι «είναι σαν να ζητάτε από κάποιον να μεταφράσει κάτι γραμμένο στη γλώσσα του, σε άλλη πιο κατανοητή». Οτι όπως «έρωτας είναι να δώσεις σε κάποιον κάτι που δεν έχεις και που αυτός δεν το θέλει», έτσι ο Βέλτσος έδωσε στον Τσαρούχη τον «έρωτά» του: αυτό που δεν είχε, «την ομορφιά» και αυτό που δεν ήθελε – «το πνεύμα».  

Οσοι περίμεναν ιστορίες ικανοποιήθηκαν όταν, μιλώντας για τη γνωριμία του με τον Τσαρούχη, θυμήθηκε «τις εξόδους με τα παιδιά», από τις «ταβέρνες του Περάματος» μέχρι «τη βραδιά στο Ηρώδειο με τον Νουρέγεφ». Τη συνάντηση στο Παρίσι λίγο πριν από την άνοιξη του ’68, όταν ο Τσαρούχης τού είπε «άσε τις σπουδές σου και έλα να γίνεις υπηρέτης μου». «Υπήρξα “σοφέρ” του» είπε ο Βέλτσος. «Είχε αγοράσει ένα Σιτροέν και εγώ τον πήγαινα κάθε πρωί στο Λούβρο με τα καβαλέτα του, όπου είχε άδεια “αντιγραφέα”. “Τώρα μαθαίνω ζωγραφική” έλεγε».

Οχι ότι χασμουρήθηκαν ακούγοντας πως «ένας τρόπος προσέγγισης του Τσαρούχη είναι η μίμηση της ίδιας του της φωνής». Ευαρεστήθηκαν όμως ακούγοντας την ιστορία που ο ζωγράφος είχε στείλει τον ομιλητή να αγοράσει άμφια μητροπολίτη, περιφερόμενος έπειτα με αυτή την περιβολή στο Παρίσι. «Το θυμάστε», είπε ο Βέλτσος, «αυτή η τάση προς μεταμφίεση, τον έκανε σφάγιο της σοβαρότητας». Ποιας σοβαρότητας; Μπορεί αυτής που έδειξε το πρόσωπό της στο πατρικό του Βέλτσου, τότε που η μητέρα του άκουσε την Ελένη Βλάχου να σχολιάζει έναν «Τσαρούχη» στον τοίχο. «Τι είναι αυτά που βάζεις στο σαλόνι σου, χρυσή μου;». «Περίμενε και θα δεις», είχε απαντήσει εκείνη.

Ενδιαφέρθηκαν και για τότε που ο Τσαρούχης «με ζωγράφισε με τη “νοσοκόμα” μου, όπως έλεγε τη γυναίκα μου Ελένη και μετά τράβηξε μια μαύρη γραμμή ανάμεσα στα δύο πρόσωπα, ώστε “όταν χωρίσετε να πάρει ο καθένας το είδωλό του και να το πουλήσει”». Για τότε που ο Τσαρούχης είπε «μην καυλώνετε με το θέμα, να καυλώνετε με το χρώμα». Ή για το πώς «ο Τσαρούχης ήταν από τα πρώτα πειραματόζωα της κατά Φουκό βιοπολιτικής, της κατίσχυσης της εξουσίας στο σώμα, στη μετεμφυλιακή Ελλάδα».

Και αφού η ομιλία έκλεισε, το περί ξενάγησης αίσθημα του κοινού ικανοποιήθηκε από τη Νίκη Γρυπάρη. Η ανιψιά του ζωγράφου έδειξε ανάμεσα σε άλλα τη φωτογραφία του Καρτιέ-Μπρεσόν με το άγαλμα που ενέπνευσε τη στάση του μοντέλου στον πίνακα «Γυμνός νέος σε στάση αγάλματος Ολυμπίας», ένα σχέδιο για τη σειρά «Δώδεκα Μήνες», που ο ζωγράφος ήθελε να απεικονίσει σαν τους Δώδεκα Αποστόλους ή προσχέδια από τους περίφημους «Ναύτες»: μόνο ο πρώτος ήταν πραγματικά τέτοιος. Οι επόμενοι φορούσαν τη στολή του αδελφού του ζωγράφου.