«Τα νερά του Βοσπόρου ποτέ δεν γαληνεύουν»

Την ιστορία των γεγονότων του Σεπτεμβρίου του 1955 την αφηγείται στο βιβλίο του Θωμά Κοροβίνη μια γυναίκα. Είναι η Μαρίκα η Ταταυλιανή, μια πολίτισσα κυρά, «λόγια και μποέμισσα» μαζί.

Ο αφηγητής, αγαπημένος μικρανιψιός της, υποτίθεται πως την κληρονόμησε και μαζί με διάφορα ακίνητα πήρε και ένα σεντούκι που περιείχε χειρόγραφη την αφήγησή της.

Στις σελίδες της παρελαύνει ένας ολόκληρος κόσμος: οι νταήδες που γέννησαν τα Ταταύλα και που σύχναζαν στα κακόφημα στέκια του Γαλατά. Ηταν πολλοί, με τελευταίο και προεξάρχοντα τον Χρύσανθο τον Αρχιληστή, που είχε σκοτώσει τέσσερις τούρκους αστυνομικούς – έγινε κάτι σαν λαϊκός ήρωας και σκοτώθηκε στα 22 του.

Επίσης οι ξιπασμένες νεόπλουτες Πολίτισσες, που σε αντίθεση με άλλες που ήταν χρόνια αριστοκράτισσες και με καταγωγή βυζαντινή, ήθελαν οπωσδήποτε να λένε ότι κατάγονταν από το Πέραν, κάτι που ήταν διαβατήριο κοσμοπολιτισμού.

Υπάρχει άλλωστε μια ωραία περιγραφή των μαγαζιών του Πέραν από την κυρία Μαρίκα: «Τα είδη ρουχισμού τα προμηθευόμουν από τον Μεγάλο Δρόμο. Παλαιότερα οι πιο πολλοί Ισιο Δρόμο τον λέγανε. Τώρα επικράτησε το Ιστικλάλ τζαντεσί, λεωφόρος Ανεξαρτησίας.

Τα πάντα ψώνιζα εκτός από υποδήματα. Και ποια η ανάγκη να ψωνίζω παπούτσια, γόβες, γαλότσες απ’ το Πέρα; Στα Ταταύλα μετρούσαμε εξήντα εργαστήρια υποδηματοποιίας πρώτης κλάσεως. Ερχονταν απ’ το Μέγα Ρεύμα, απ’ το Κοντοσκάλι, από παντού, και παράγγελναν παπούτσια ή αγόραζαν έτοιμα, στου Διαμαντάκη, στου Τομάζου, στου Αραμπατζόγλου.

Στο Πέρα, υφάσματα αγόραζα πάντοτε από τον Νικολίδη, δίπλα στη Σάντα Μαρία των Καθολικών. Καπέλα ψώνιζα από τον Λαζαρέτο, στην οδό του Πέρα, αριθμός 329. Ενίοτε και από το πιλοπωλείο του Κολλάρου, πάλι στην οδό του Πέρα, στο νούμερο 170. Στον Γαλατά, στην οδό Τροχιοδρόμου 13, πλάι στο χάνι της Δημαρχίας, υπήρχε το αγαπημένο μου βιβλιοπωλείο των αδελφών Δεπάστα (…)».

Υπήρχαν και τα έκτακτα γεγονότα, όπως αργότερα, το 1962, η έλευση του Στέλιου Καζαντζίδη με τον Σαλέα στο κλαρίνο και τον Δερβενιώτη στο μπουζούκι. «Βγήκε στη σκηνή του Λαλέ σινεμασί, έγινε πανζουρλισμός. Αλλοι τον φιλούσαν, άλλοι τον προσκυνούσαν, άλλοι σταυροκοπιούνταν, τέτοιο φαινόμενο δεν έτυχε να ζήσω ξανά σε εμφάνιση καλλιτέχνη. Συναντήθηκαν με τον Ζεκί Μουρέν, τον πιο λατρεμένο Τούρκο τραγουδιστή κι έγιναν φίλοι. Ο Ζεκί, έχω μάθει, άκουε τις πλάκες του και τον έπαιρναν τα δάκρυα».

Και υπήρχε – υπάρχει πάντα – ο τρομερός Βόσπορος. «Είναι ο μακρύς λαιμός, το Μπογάζι – Μπογάζιτσι τον λένε – που κανονίζει τα πεπρωμένα των δύο θαλασσών και τις δένει μεταξύ τους. Ο μακρύς, φιδίσιος, θαλάσσιος ποταμός των τριάντα και παραπάνω χιλιομέτρων αενάως “κυλά”. Και κυλά πραγματικά, γιατί τα νερά του ποτέ δεν γαληνεύουν. Ενα ρεύμα ακολουθεί διαρκώς τη φορά προς τη θάλασσα του Μαρμαρά, ενώ στα παράλιά του ένα άλλο ρεύμα παίρνει την αντίθετη κατεύθυνση. Υπάρχουν μάλιστα σημεία όπου τα δύο αυτά ρεύματα ανταμώνονται, όχι όμως φιλικά, χτυπιούνται μεταξύ τους κι απ’ τη σύγκρουση αυτή η θάλασσα βράζει, όπως λένε οι πεπειραμένοι αλιείς. Σ’ αυτά τα σημεία είναι αδύνατο να πλεύσει κανείς με κουπιά (…)».

Οπως λέει ένα ποίημα της Ραντιφέ Ερντέν, που μετέφρασε ο Κοροβίνης, «Ο Βόσπορος είναι μια συνοικία ονείρων / Ο Βόσπορος είναι η χώρα του ρεμβασμού, / η άνοιξη του έρωτα».

Υπήρχαν όπως και «τα παιδιά της Ανατολής» που πρωταγωνίστησαν στην καταστροφή. Το θέμα της Κύπρου ήταν στο φόρτε του, τίποτα καλό δεν προμηνυόταν για την κοινότητα της Πόλης, έγινε και η προβοκάτσια στο σπίτι του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη. Αυτό ήταν: «Τον όλεθρο προκάλεσαν οι εξοργισμένες μα παραδόξως οργανωμένες ορδές στο Μεγάλο Δρόμο του ευρωπαϊκού Πέρα. Τέτοια βουή, να, την ακούω και τώρα, θαρρείς, σαν απ’ τα έγκατα της γης βγαλμένη, λες κι υψωνόταν απ’ την καρδιά της πλατείας Ταξίμ και με τον αέρα απλωνόταν χιλιόμετρα μακριά ώς τις άκριες της παλαιάς και της νέας Πόλης. (…)

Κανείς δεν μπορούσε να διαπεράσει εκείνη την ανθρωποθάλασσα. (…) Δύο ταγκαλάκια έχουν σκαρφαλώσει στα κάγκελα μιας εβραίικης συναγωγής και εμψυχώνουν τους διαδηλωτές με μια ντουντούκα. Καμιά δεκαριά μεγαλόσωμοι κοστουμαρισμένοι άντρες μπαίνουν στο σχολείο μου, το Ζάππειο, τσακίζουν έπιπλα, γκρεμίζουν στην είσοδο το άγαλμα του Ζάππα. Πολλοί κουνούν στον αέρα σημαιάκια ή ταμπλώ με το σύνθημα “Η Κύπρος είναι τουρκική και θα μείνει τουρκική”.

Οι νυχτοφύλακες, παιδιά κι αυτοί της Ανατολής, κάνουν καλή δουλειά! Υποδεικνύουν στους στασιαστές τις ρωμαίικες οικίες και οδηγούν τους λησταντάρτες στα καταστήματα των χριστιανών όπου επίκειται η μεγάλη επίθεση, το τρανό γιουρούσι! (…) Πιο ψηλά, στο Σισλί οι προβολείς της αποθήκης της δημοτικής υπηρεσίας τροχιοδρόμων φωτίζουν το χώρο του ορθόδοξου κοιμητηρίου. Σκάβουν τους τάφους, βγάζουν φέρετρα και τα μαχαιρώνουν με φρικώδη λύσσα!».

Ολα περνούν στις σελίδες του βιβλίου, τα προσωπικά δράματα, οι ευθύνες των ξένων – Αγγλων, Αμερικανών – αλλά και των ίδιων των Ελλαδιτών: ο βασιλιάς Παύλος, λέει ένας από τους πρωταγωνιστές του Κοροβίνη, βρισκόταν στο Βελιγράδι και δεν αντέδρασε. Γενικά οι ελληνικές Αρχές αντέδρασαν πολύ χλιαρά.

Πρόκειται για την Ιστορία που γίνεται ταυτόχρονα συλλογική και ατομική τραγωδία. Είναι δηλαδή η Ιστορία ως λογοτεχνία.