Ο κ. Κανένας ζει ακόμη εδώ

Στον κόσμο υπάρχουν εκατομμύρια απάτριδες, χωρίς υπηκοότητα και χωρίς δικαιώματα. Ενας από αυτούς ήταν έως πριν από μερικούς μήνες και ο Ντιμίταρ Ανάκεφ. Κάθε φορά που ταξιδεύει και του ζητούν να επιδείξει το διαβατήριό του, συγκινείται καθώς δεν μπορεί να ξεχάσει τα χρόνια κατά τα οποία ήταν αναγκασμένος να ζει δίχως ταυτότητα, στο περιθώριο της κοινωνίας. Οπως άλλωστε και άλλα 12 εκατομμύρια άνθρωποι – αόρατοι, σχεδόν ανύπαρκτοι – σε όλον τον κόσμο, όπως αναφέρει δημοσίευμα της ιταλικής εφημερίδας «Λα Ρεπούμπλικα».

Γεννημένος στο Βελιγράδι τη δεκαετία του 1980, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας ο Ανάκεφ μετατέθηκε στη Σλοβενία όπου γνώρισε τη σύζυγό του, με την οποία απέκτησε μία κόρη. Ωστόσο μετά τη διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας και την ανακήρυξη της Σλοβενίας ως ανεξάρτητου κράτους ο Ανάκεφ αυτομάτως μετατράπηκε σε «διαγραμμένο» – «izbrisani» στα σλοβενικά. Συνολικά 20.000 άνθρωποι, Σέρβοι, Κροάτες ή Βόσνιοι, διαγράφηκαν αυθαίρετα από τα σλοβενικά μητρώα με μια νομοθετική ρύθμιση της τότε κυβέρνησης της χώρας. Αρχικά ο Ανάκεφ έχασε τη δουλειά του και την άδεια άσκησης επαγγέλματος – είναι γιατρός -, ώσπου μια ημέρα απήχθη και απομακρύνθηκε από την οικογένειά του για τέσσερα χρόνια. «Ηταν σαν να με είχαν δολοφονήσει καταστρέφοντας την αξιοπρέπειά μου», θυμάται σήμερα. Πριν από μήνες το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων κήρυξε παράνομη την αντιμετώπιση των «διαγραμμένων» από τη σλοβενική κυβέρνηση, αποκαθιστώντας (με μεγάλη καθυστέρηση) την αξιοπρέπεια του Ανάκεφ και ακόμη 25.000 ανθρώπων.

Ωστόσο στον κόσμο συνεχίζουν να ζουν ή μάλλον να επιβιώνουν εκατομμύρια άνθρωποι χωρίς όνομα και πρόσωπο, χωρίς πατρίδα – δεν είναι πολίτες κανενός κράτους -, άνθρωποι λησμονημένοι από τις κυβερνήσεις των χωρών τους. Ο συνολικός αριθμός των απάτριδων όλου του κόσμου ισούται με τον πληθυσμό της Κούβας ή της Σενεγάλης. Σύμφωνα με στοιχεία της Υπάτης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, οι απάτριδες ανά τον κόσμο ανέρχονται σε τουλάχιστον 12 εκατομμύρια – δίχως υπηκοότητα και κατ’ επέκταση δίχως δικαίωμα στην εκπαίδευση, στην υγεία, στην ιδιοκτησία, στην ίδια τη ζωή. Δεν μπορούν να ψηφίσουν, ούτε να ταξιδέψουν. Δεν μπορούν να ανοίξουν τραπεζικό λογαριασμό, δεν μπορούν να παντρευτούν, δεν μπορούν να δηλώσουν τη γέννηση του παιδιού τους. Αρκετοί από αυτούς παραμένουν χρόνια έγκλειστοι σε κέντρα κράτησης, ακόμη και σε φυλακές, μόνο και μόνο επειδή δεν μπορούν να αποδείξουν ποιοι είναι και από πού προέρχονται.

ΤΑ ΑΙΤΙΑ. Απατρις καταλήγει κανείς για πολλούς λόγους: μεταναστεύσεις, προσαρτήσεις εδαφών, νομοθεσία περί γάμου, διακρίσεις, απουσία πιστοποιητικού γέννησης, παράξενες τροπές της Ιστορίας. Αρκετοί εκδιώχθηκαν από τη χώρα τους και κατέληξαν να μην αναγνωρίζονται ούτε καν ως πρόσφυγες από τις κυβερνήσεις των χωρών στις οποίες κατέφυγαν. Μερικοί θεωρούνται απάτριδες χωρίς καν να εγκαταλείψουν το σπίτι τους, εξαιτίας της… ολίσθησης των συνόρων μεταξύ δύο κρατών. Κάποιοι ανήκουν σε περιθωριακές ομάδες των οποίων η γέννηση δεν καταγράφηκε ποτέ. Ανά την υφήλιο υπάρχουν τουλάχιστον 26 κράτη, κυρίως στη Μέση Ανατολή και στην Αφρική, στα οποία οι μητέρες δεν έχουν το δικαίωμα μεταβίβασης της εθνικότητάς τους στα παιδιά τους. Οσον αφορά την Ευρώπη, η πλειονότητα των απάτριδων αποτελεί ένα θλιβερό κληροδότημα της ταραχώδους διάλυσης της Σοβιετικής Ενωσης και της Γιουγκοσλαβίας στην αρχή της δεκαετίας του 1990. Εκείνη την περίοδο εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι βρέθηκαν χωρίς πατρίδα και σπίτι είτε διότι δεν πληρούσαν στα κριτήρια για την απονομή υπηκοότητας που είχαν υιοθετήσει τα νεοσύστατα κράτη είτε γιατί είχαν εσκεμμένα υποστεί διακρίσεις. Με την πτώση της ΕΣΣΔ οι Ρώσοι της Λετονίας χαρακτηρίστηκαν αμέσως «μη πολίτες». Επειτα από είκοσι χρόνια 400.000 άνθρωποι στη Λετονία συνεχίζουν να στερούνται τα βασικά τους δικαιώματα.  

«Αν δεν κάνουμε κάτι για το πρόβλημα των απάτριδων», υπογραμμίζει στη «Ρεπούμπλικα» ο Μαρκ Μάνλι, υπεύθυνος για το ζήτημα στην Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, «τότε ο αντίκτυπος θα είναι δυσμενής όχι μόνο για τους άμεσα εμπλεκομένους, αλλά και για ολόκληρη την κοινωνία». Για την αποκατάσταση των δικαιωμάτων όλων αυτών των εκατομμυρίων, ουσιαστικά «ανύπαρκτων», ανθρώπων από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έως και σήμερα η διεθνής κοινότητα έχει υιοθετήσει δύο συνθήκες: τη Σύμβαση για το Καθεστώς των Ανιθαγενών που υπεγράφη το 1954 και τη Σύμβαση για την Εξάλειψη της Ανιθαγένειας του 1961. Εως σήμερα την πρώτη συνθήκη την έχουν υπογράψει μόνο 66 κράτη και μόλις 38 τη δεύτερη. Πολλοί από αυτούς, όπως επιβεβαιώνει ένας πρώην πρόσφυγας από την Καμπότζη και άπατρις για 35 χρόνια, έχουν μόνο μία ελπίδα: όταν πεθάνουν, να έχουν τη δυνατότητα να λάβουν ένα πιστοποιητικό θανάτου, μοναδική απόδειξη του ότι κάποτε υπήρξαν.