Η κληρονομιά του Ολοκαυτώματος

Θυμάται τη διαρκή θλίψη αποτυπωμένη στο πρόσωπο της μητέρας της. Θυμάται τις κραυγές της και τα κλάματα τις νύχτες, τις διηγήσεις για σκηνές καταδίωξης σε εφιάλτες που επαναλαμβάνονταν και αργότερα γίνονταν και δικοί της. Αν και γεννήθηκε το 1949, η Ραχήλ Άνγκελ- Νάγκλερ κουβαλά, όπως και πολλά ακόμη παιδιά ή εγγόνια θυμάτων του Ολοκαυτώματος, το βαρύ φορτίο των αναμνήσεων.

«Πάντα είχα ένα υπόβαθρο μελαγχολίας. Είχα την ανάγκη να απομονωθώ από την παρέα. Έχω σκεφτεί πολύ το θάνατο, ήταν έντονη η παρουσία του ολόγυρά μας», λέει η κ. Νάγκλερ καθισμένη στο σαλόνι του σπιτιού της στο Κουκάκι. Η μητέρα της ήταν μία από τους χιλιάδες Εβραίους της Πολωνίας που οδηγήθηκαν στο Άουσβιτς το 1942. Και τα επτά αδέρφια της πέθαναν εκεί. Κάποια σε θαλάμους αερίων ή στο εκτελεστικό απόσπασμα. Άλλα στα καταναγκαστικά έργα ή σε πορείες θανάτου. Η ερχόμενη Κυριακή έχει καθιερωθεί από τον ΟΗΕ ως Παγκόσμια Ημέρα Μνήμης Θυμάτων Ολοκαυτώματος (με αφορμή την απελευθέρωση των αιχμαλώτων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης Άουσβιτς- Μπίρκεναου στις 27 Ιανουαρίου 1945). Πέρα όμως από εκείνους που βρέθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, όλο και περισσότερες επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι το μετατραυματικό στρες εκείνης της περιόδου μεταφέρεται –ως ένα βαθμό- από γενιά σε γενιά. Οι απόγονοι των πρώην αιχμαλώτων είναι τα αθέατα θύματα που συχνά υποφέρουν ακόμη.

Από τη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί τουλάχιστον 400 επιστημονικές μελέτες για τις συνέπειες του Ολοκαυτώματος στους απογόνους των θυμάτων. Τα αποτελέσματα δεν είναι πάντοτε ξεκάθαρα. Άλλωστε, κάθε άνθρωπος και οικογένεια αντιμετωπίζει διαφορετικά την απώλεια και το φόβο. Στις περισσότερες κλινικές μελέτες πάντως φαίνεται ότι οι απόγονοι των θυμάτων είναι πιο ευάλωτοι στις συγκινήσεις, έχουν προδιάθεση στην εκδήλωση μετατραυματικής διαταραχής, και εμφανίζουν τάσεις αποξένωσης.

Η κ. Νάγκλερ έμαθε με λεπτομέρειες τις συνθήκες διαβίωσης της μητέρας της στο Άουσβιτς μόλις ενηλικιώθηκε. «Ήταν λύτρωση για εκείνη να μου μιλάει. Για εμένα ήταν δύσκολο. Πονούσα», λέει. «Άρχισα και εγώ να βλέπω εφιάλτες». Ο αδερφός της ήταν πιο ψύχραιμος στη διαχείριση του παρελθόντος. «Λένε ότι στις οικογένειες από τη δεύτερη γενιά ένα παιδί κουβαλά περισσότερο το βάρος των αναμνήσεων. Ίσως συνέβη με εμένα γιατί ήμουν πιο κοντά στη μητέρα μου. Ίσως γιατί γεννήθηκα πιο κοντά στα γεγονότα», παρατηρεί η κ. Νάγκλερ. 

ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΓΕΝΙΑ. Πρόσφατη μελέτη του Πανεπιστημίου της Χάιφα, στο Ισραήλ, δείχνει ότι η δεύτερη γενιά του Ολοκαυτώματος αντιμετώπισε την αποπνικτική αγάπη και ανασφάλεια των γονιών της. Έχοντας την εμπειρία των στρατοπέδων συγκέντρωσης ένιωθαν ότι βρίσκονται υπό μια διαρκή, αόρατη απειλή. Κρατούσαν τα παιδιά πιο συχνά στο σπίτι, ήταν υπερπροστατευτικοί, τα τάιζαν υπερβολικά, ορμώμενοι από κατοχικά σύνδρομα. «Φοβόντουσαν ότι το παιδί θα πέθαινε αν δεν έτρωγε αρκετά», επισημαίνει η κ. Νάγκλερ. Συχνά, παρόμοιες αντιδράσεις εκδήλωναν σύμφωνα με τη μελέτη και οι εκπρόσωποι της δεύτερης γενιάς στα δικά τους παιδιά.

Η Ζανέτ Μπατίνου, διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος, ανήκει στην τρίτη γενιά απογόνων. Ο παππούς και η γιαγιά της, από την πλευρά της μητέρας της, είχαν σταλεί από τα Ιωάννινα στο Άουσβιτς. Από τους περίπου 2.000 Έλληνες Εβραίους της περιοχής που οδηγήθηκαν εκεί, μόλις 168 επέζησαν. Τότε ο παππούς της ήταν παντρεμένος με άλλη γυναίκα, είχαν δύο παιδιά και εκείνη ήταν έγκυος στο τρίτο. «Τους έχασε όλους στο στρατόπεδο συγκέντρωσης», λέει η κ. Μπατίνου. «Δεν ήθελε να μιλάει καθόλου για εκείνα τα χρόνια. Σε κανέναν. Όταν η γιαγιά μου βρήκε μια παλιά φωτογραφία του με την πρώτη του γυναίκα, ο παππούς μου την έσκισε. Τη μάλωνε όποτε πήγαινε να μας μιλήσει για το Ολοκαύτωμα. ‘‘Μην τα λες αυτά στα παιδιά, θα τα τρομάξεις’’ της έλεγε». Ωστόσο οι συζητήσεις γίνονταν, χωρίς αφορμή. Οι ιστορίες ακούγονταν στο τραπέζι, σε φιλικές συναντήσεις, σε συγγενικές μαζώξεις.

Η μητέρα της κ. Μπατίνου είχε εφιάλτες, αλλά την απασχολούσε και η έλλειψη εκτεταμένης οικογένειας. «Ήταν περίεργο, όχι μόνο για εκείνη, αλλά και για εμένα να μεγαλώνω σε μια μικρή οικογένεια. Η μητέρα μου όταν ήταν μικρή έβλεπε άλλα παιδιά στη γειτονιά να έχουν θείους και ξαδέρφια και παππούδες. Εκείνη δεν είχε κανέναν», λέει η διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου. Η ίδια δεν θυμάται να είχε ποτέ εφιάλτες. Αλλά το τραγικό γεγονός ήταν μέρος της ζωής της –ακόμη κι αν είχαν περάσει πολλά χρόνια από τότε. «Αν έχεις κάτι που συνδέει με το βίωμα, τότε αυτό μεταδίδεται σε εσένα», λέει. «Το παρελθόν των δικών μου με έβαλε από πολύ νωρίς να σκεφτώ και να αναρωτηθώ για τη θέση μου στον κόσμο. Ήταν μια πρώιμη αφύπνιση που στάθηκε χρήσιμη. Με έκανε πιο συνειδητοποιημένη».