Εφυγε ένας μάστορας του θεάτρου και της πεζογραφίας

Μικρός σπούδαζε βιολί. Στην πρώτη του νεότητα σπούδασε θέατρο στη Δραματική Σχολή Βαχλιώτη και μάλιστα έγινε μέλος του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών, παίζοντας στο σανίδι τον Υιό στη «Φαύστα» του Μποστ και τον Αϊνστάιν στην κωμωδία του Κέσελρινγκ «Αρσενικό και παλιά δαντέλα».

Λίγοι όμως τα θυμούνται πλέον αυτά. Ο Παύλος Μάτεσις περνά στην αιωνιότητα για το συγγραφικό του έργο που τον κατέστησε έναν από τους πιο δυνατούς μάστορες και τα πιο γερά χαρτιά του σύγχρονου ελληνικού λόγου, τόσο στο θέατρο όσο και στο μυθιστόρημα στο οποίο πέρασε ουσιαστικά από το 1990 και μετά με την περίφημη «Μητέρα του σκύλου».

Το 1967, όταν εμφανίστηκε για τελευταία φορά ως ηθοποιός, ανέβηκε και το πρώτο του θεατρικό έργο: ήταν η «Τελετή», στο Θέατρο Νέας Ιωνίας του Γιώργου Μιχαηλίδη, που του έδωσε και το Κρατικό Βραβείο Θεάτρου. Δύο χρόνια αργότερα ανέβηκε και στο Εθνικό Θέατρο, τη βασική στέγη για τα περισσότερα από τα 14 θεατρικά του – «Βιοχημεία», «Ο σταθμός», «Το φάντασμα του κυρίου Ραμόν Νοβάρο», «Η ποδοσφαιρική βραδιά της Μεγαλειοτάτης», «Προς Ελευσίνα», «Περιποιητής φυτών» που πήρε το Επαθλο Κάρολος Κουν της Πόλεως των Αθηνών, «Ενοικιάζεται φύλακας άγγελος» είναι μερικά από αυτά – που του χάρισαν, πολύ αργότερα, το 2000 και το Μέγα Βραβείο Κριτικών Θεάτρου. Και που σκηνοθετήθηκαν, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, από σκηνοθέτες όπως ο Αλέξης Μινωτής, ο Κάρολος Κουν, ο Ζυλ Ντασσέν, οι Μάριο Μπολονίνι, Μπράνισλαβ Λέτσιτς, Πάβελ Κόχουτ και Νικίτα Μιλιβόγεβιτς.

Αλλά ο Παύλος Μάτεσις, που έφυγε από τη ζωή στα 80 του, ήταν ένας πολυτάλαντος άνθρωπος που δεν χωρούσε σε ένα μόνο είδος τέχνης, ούτε σε ένα μόνο είδος γραφής. Μετά τη νουβέλα «Αφροδίτη», που δημοσίευσε το 1986, πέρασε το 1990 δυναμικά στο μυθιστόρημα κάνοντας μεγάλη επιτυχία με την πρώτη, όπως είχε συμβεί και στο θέατρο.

Η «Μητέρα του σκύλου» έγινε ένα από τα μυθιστορήματα που διαβάστηκαν περισσότερο την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα, φθάνοντας τις περίπου 50 ανατυπώσεις ενώ συμπεριλήφθηκε στη λίστα του λονδρέζικου εκδοτικού οίκου Quintet Publishing «1.001 βιβλία της παγκόσμιας λογοτεχνίας που πρέπει να έχει διαβάσει κάποιος μέχρι το τέλος της ζωής του».

Αυτό και τα μυθιστορήματά του που ακολούθησαν, «Ο Παλαιός των Ημερών» (1994) και «Πάντα καλά» (1998), κυκλοφόρησαν σε 14 χώρες, σε μια εποχή κατά την οποία η ελληνική λογοτεχνία περνούσε δύσκολα τα στενά της σύνορα. Ο «Σκοτεινός οδηγός» (2002) κυκλοφόρησε στα ιταλικά ενώ ο «Μύρτος» (2004) πρόκειται να κυκλοφορήσει σε Γαλλία, Ρουμανία, Φινλανδία και Ισραήλ.

Πρόσφατα ήταν τα μυθιστορήματά του «Αλδεβαράν» (2007) και «Graffito» (2009), όλα από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Είχε εκδώσει επίσης μια συλλογή διηγημάτων (την «Υλη δάσους») και μια συλλογή χρονογραφημάτων («Εκθεσις ιδεών»).

καυστικό χιούμορ. Συγγραφέας βαθύς, στοχαστικός, με οξύ βλέμμα, μεγάλη καλλιέργεια, θέση άτεγκτου παρατηρητή και με καυστικό χιούμορ, πέτυχε να περιγράψει πολλές πτυχές του σύγχρονου ελληνικού παραλογισμού, τόσο σε κοινωνικό επίπεδο όσο κυρίως στο επίπεδο των προσωπικών σχέσεων και της ψυχικής αναπηρίας του σημερινού ανθρώπου. Δεν είναι τυχαίο ότι η «Μητέρα του σκύλου», που πήρε και τα ιταλικά βραβεία Acerbi και των Ελληνοφώνων της Κάτω Ιταλίας, συγκρίθηκε από τη γαλλική «Λε Μοντ» με το «Η βουή και το πάθος» του Ουίλιαμ Φόκνερ, του οποίου άλλωστε ο Μάτεσις υπήρξε και μεταφραστής.

Η μετάφραση ήταν εξάλλου άλλη μία δραστηριότητα στην οποία επιδόθηκε με ζήλο ο Παύλος Μάτεσις, τόσο στο θέατρο όσο και στο μυθιστόρημα. Γνώρισε στο ελληνικό κοινό, μεταξύ άλλων, έργα συγγραφέων όπως Πίντερ, Ιψεν, Μπεν Τζόνσον, Αραμπάλ, Ατγουντ, Ακρόιντ, Φόκνερ, Μίλερ, Φουρνιέ, την «Οπερα της πεντάρας» του Μπέρτολτ Μπρεχτ για το διάσημο ανέβασμά της από τον Ζυλ Ντασσέν, με πρωταγωνιστές  τη Μελίνα Μερκούρη και τον Νίκο Κούρκουλο (Θέατρο Κάππα 1975-76). Μετέφρασε επίσης Σαίξπηρ, Μπομαρσέ, Μολιέρο, Σταντάλ ενώ έσκυψε πολύ και πάνω στο έργο του Αριστοφάνη μεταφράζοντας οκτώ έργα του, όλα παραγγελίες του Φεστιβάλ Αθηνών για την Επίδαυρο.

ΑΝΥΠΟΧΩΡΗΤΟς Με χαρακτήρα για πολλούς δύσκολο, ήταν σε κάθε περίπτωση άνθρωπος υπερήφανος, ανυποχώρητος στις ιδέες του, με αφοσίωση και πάθος για τις τέχνες τις οποίες υπηρετούσε και με περιφρόνηση για το χρήμα και την πολυτελή ζωή. Η μετάφραση, εκτός από σχολείο για τη γραφή του, ήταν για τον Μάτεσι καταφύγιο βιοπορισμού αλλά και απομόνωσης, όταν από τη συγγραφή – και ιδίως τους ανθρώπους του θεάτρου ή της λογοτεχνίας – αισθανόταν πικραμένος.

Καθόλου άσχετη με αυτό ήταν η τακτική του καταφυγή στη νεότητα, οι συνεργασίες δηλαδή με νέους ανθρώπους, ως αντίδραση σε ό,τι καθεστωτικό – ο Μάτεσις ήταν ταυτόχρονα εστέτ και εξεγερμένος. Αυτό το έπραξε με κάποιες κινήσεις του στο θέατρο, το έπραξε όμως και μέσω των στιχουργικών του επιδόσεων, που και αυτές δεν ήταν αμελητέες. Συνεργάστηκε με συνθέτες όπως ο Σταύρος Ξαρχάκος («Κόκκινα τριαντάφυλλα», «Αγόρι μου αφίλητο») και ο Μίμης Πλέσσας («Μπαλάντα του στρατιώτη»), τη μεγαλύτερη στιχουργική του επιτυχία την έκανε όμως με τον Λάκη Παπαδόπουλο, με τον οποίο έγραψε τον περίφημο «Κουρσάρο» που έγινε, από το στόμα του Βασίλη Παπακωνσταντίνου, σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής.

Ο γεννημένος στη Δίβρη της Ηλείας συγγραφέας, ο οποίος μιλούσε αγγλικά, γαλλικά και ισπανικά, ασχολήθηκε και με την τηλεόραση, ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης – ενδεικτικά αναφέρουμε τις τηλεοπτικές σειρές «Γυφτοπούλα» (από το μυθιστόρημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη) και «Περίπλους» (μυθιστόρημα του Διονύσιου Ρώμα). Το Αρχείο της ΕΡΤ, με αφορμή τον θάνατό του, ψηφιοποίησε μια τηλεοπτική συνέντευξή του και τη φιλοξενεί στην ηλεκτρονική διεύθυνση www.ert-archives.gr.

Η αρχή του τέλους
Η αντίστροφη μέτρηση για τον Παύλο Μάτεσι άρχισε τον Δεκέμβριο του 2010, σε έναν από τους χώρους που αγαπούσε περισσότερο, το ιστορικό Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης του Κάρολου Κουν. Αισθάνθηκε αδιαθεσία κατά τη διάρκεια της επίσημης πρεμιέρας – μόλις είχε παιχτεί η δεύτερη σκηνή – της θεατρικής μεταφοράς του Γιάννη Ρίτσου στο έργο «Ανώνυμη Αγία – Κοινότατη ιστορία». Ηταν ένα βαρύ εγκεφαλικό που τον οδήγησε στον Ευαγγελισμό.