[Διαστάσεις] Απατρις και ευτυχής

Στο μυθιστόρημα του Ζοζέ Σαραμάγκου «Η πέτρινη σχεδία» (εκδ. Καστανιώτης), η Ιβηρική Χερσόνησος αποκολλάται από την υπόλοιπη Ευρώπη και πλέει ελεύθερα στον Ατλαντικό Ωκεανό. Πολλοί Ευρωπαίοι δέχονται με ανακούφιση την απομάκρυνση των απείθαρχων Ιβήρων, οι διεθνείς οργανισμοί προσπαθούν να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις αυτού του σημαντικού γεγονότος, ενώ τέσσερα πρόσωπα κι ένας σκύλος που βρίσκονται στις τέσσερις γωνιές της χερσονήσου ενώνουν τις τύχες τους, ανεβαίνουν σ’ ένα περίεργο Δίιππο και ξαναγράφουν τη ζωή τους.

Ο Χουάν Γκοϊτισόλο έζησε το περασμένο φθινόπωρο αυτήν ακριβώς τη σκηνή. Οπως καθόταν στο θρυλικό καφέ Hafa της Ταγγέρης και κοίταζε τη θάλασσα, συνειδητοποίησε ότι η Ιβηρική χερσόνησος, σκεπασμένη από την ομίχλη, δεν βρισκόταν πια στη θέση που καταλάμβανε συνήθως. Να είχε φύγει άραγε μακριά από την Ευρώπη των Βρυξελλών, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και τη Σιδηρά Κυρία του Βερολίνου; Κι αν πράγματι το είχε πετύχει, είχε πάρει άραγε μαζί της τους Καταλανούς και τους Βάσκους ή τους είχε αφήσει πίσω, όπως ήταν η επιθυμία τους; Δεν μπορούσε να δώσει απάντηση. Οπως γράφει όμως στη «Μοντ», αισθάνθηκε μια τεράστια ανακούφιση. Είχε απαλλαγεί πια από τις έννοιες της πατρίδας και του έθνους, από τη σκόπιμη παραποίηση των θριάμβων και των ηττών του παρελθόντος, από την απαγγελία των ύμνων με μια φωνή και με το χέρι στην καρδιά. Στα 82 του, ήταν επιτέλους άπατρις. Και ήταν ευτυχής.

Ολοι οι δεσμοί του είχαν επιτέλους κοπεί με τους καθαρούς, τους αυθεντικούς: τους Φινλανδούς, τους Αυστριακούς, τους Ολλανδούς, τους Ούγγρους. Καμιά σχέση δεν είχε πια με τις εθνικές εκστρατείες για τη ρουμανοποίηση των Τσιγγάνων και την ισπανοποίηση των Καταλανών. Βρισκόταν σε απόσταση ασφαλείας από τη νεοναζιστική Χρυσή Αυγή. Μπορούσε πια να ξεχάσει την Ευρώπη του φόβου, η οποία είναι έτοιμη να διώξει από τους κόλπους της τους ξένους που κλέβουν τις δουλειές των ντόπιων και επωφελούνται από το γενναιόδωρο κοινωνικό κράτος. Μπορούσε να ξεχάσει όλες εκείνες τις κυβερνήσεις που είναι σκλάβες του θεού των αγορών και των οίκων αξιολόγησης. Ολες εκείνες τις κοινωνίες, όπου η λέξη «δημοκρατία» έχει χάσει το νόημά της. Ολα εκείνα τα πολιτικά κόμματα που στα προγράμματά τους δεν πιστεύει πια κανείς. Ολους εκείνους τους ηγέτες που ασχολούνται μόνο με το πώς θα γεμίσουν τις τσέπες τους και όχι πώς θα ικανοποιήσουν τις ανάγκες εκείνων που, αφελώς, τους ψήφισαν.

Ο βαρκελωνέζος συγγραφέας ήταν επιτέλους άπατρις και ευτυχής. Δεν αισθανόταν πια μέλος μιας φυλής, αλλά ένα άτομο υπεύθυνο για το μέλλον των παιδιών από το Μαρόκο που έχει υιοθετήσει. Μπορούσε να βάλει έναν σταυρό στα στάδια του περίπλου που έφτανε σιγά σιγά στο τέλος του. Να πετάξει πάνω από τα εγκόσμια, να αισθανθεί την «αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι». Εκλεισε τα μάτια του και τα άνοιξε ξανά. Η ομίχλη ήταν ακόμη εκεί, αυτή η ομίχλη που τα είχε σβήσει όλα.