Το μέλλον της παγκόσμιας οικονομίαςκαι το ΔΝΤ

Καθώς ο πλανήτης εισέρχεται για ακόμη μία χρονιά στη σκιά της συνεχιζόμενης οικονομικής και χρηματοπιστωτικής κρίσης, απαιτείται μια ευρύτερη εξέταση των πλαισίων στα οποία θα κινηθεί η παγκόσμια οικονομία στο μέλλον.

Οι μακροπρόθεσμες τάσεις είναι σαφείς. Δυναμικές αναδυόμενες αγορές, από την Ασία έως τη Λατινική Αμερική, ανεβαίνουν διαρκώς. Οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία παραμένουν σημαντικοί οδηγοί της παγκόσμιας οικονομίας, αλλά βρίσκονται αντιμέτωπες με τις προκλήσεις του χρέους και των ελλειμμάτων. Η Ευρώπη ακολουθεί μια δύσκολη αλλά ιστορική διαδικασία επανασχεδιασμού και ολοκλήρωσης. Η Μέση Ανατολή αλλάζει μπροστά στα μάτια μας. Η υποσαχάρια Αφρική αρχίζει να κινείται στην οδό της βιώσιμης ανάπτυξης, δημιουργώντας ένα νέο σύνορο ανάπτυξης έπειτα από δεκαετίες στασιμότητας.

Οι αλλαγές αυτές διαμορφώνουν το μέλλον με θετικό τρόπο. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη σοβαρά εμπόδια που πρέπει να ξεπεράσουμε. Η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη παραμένει ισχνή. Με περισσότερους από 200 εκατ. ανέργους σε όλον τον κόσμο, οι προοπτικές για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας παραμένουν σκοτεινές. Και το χάσμα ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς παραμένει βαθύ εξαιτίας της κρίσης.

Υπάρχει ένας δύσκολος δρόμος μπροστά μας εάν θέλουμε να μετατρέψουμε την αισιοδοξία σε πραγματικότητα. Κατά τη γνώμη μου, υπάρχουν τρία διακυβεύματα.

Το πρώτο και πλέον πρόδηλο είναι ότι πρέπει να αφήσουμε πίσω μας την κρίση οριστικά. Και ξέρουμε πώς μπορεί να γίνει αυτό: με μια διαφορετική νομισματική πολιτική. Αφενός, απαιτούνται φορολογικές προσαρμογές σε όλες τις προηγμένες οικονομίες, οι οποίες θα περιλαμβάνουν συγκεκριμένα και ρεαλιστικά σχέδια για τη μείωση του χρέους μεσοπρόθεσμα, χωρίς όμως να υπονομευθεί η βραχυπρόθεσμη ανάπτυξη. Αφετέρου, πρέπει να ολοκληρωθεί η εκκαθάριση στον τραπεζικό τομέα. Και έπειτα χρειάζονται μεταρρυθμίσεις με στόχο την ενίσχυση της παραγωγικότητας και του δυναμικού της ανάπτυξης. Ολα αυτά τα μέτρα θα πρέπει να συνοδευτούν από μια νέα ισορροπία της παγκόσμιας ζήτησης στις δυναμικές αγορές, συμπεριλαμβανομένων των αναδυόμενων οικονομιών.

Ενδεχομένως το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι η βαριά κληρονομιά του δημόσιου χρέους, ο μέσος όρος του οποίου στις ανεπτυγμένες οικονομίες αγγίζει το 110% του ΑΕΠ – έχει φτάσει δηλαδή στο υψηλότερο επίπεδο από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το υψηλό χρέος εκθέτει την αξιοπιστία των κρατών. Συγχρόνως, δένει τα χέρια τους και ενώ οι κυβερνήσεις προσπαθούν να δημιουργήσουν τις φυσικές και θεσμικές υποδομές του 21ου αιώνα, σεβόμενες παράλληλα τις κοινωνικές τους δεσμεύσεις. Οι ανάγκες του γηράσκοντος πληθυσμού συνιστούν έναν επιπλέον μοχλό πίεσης.

Η ιστορία μάς προσφέρει δύο σαφή μαθήματα: η μείωση του δημόσιου χρέους είναι εξαιρετικά δύσκολη χωρίς ανάπτυξη και η τόνωση της ανάπτυξης είναι εξαιρετικά δύσκολη υπό το τεράστιο βάρος του δημόσιου χρέους. Πρέπει να ικανοποιήσουμε, επομένως, μια διπλή επιτακτική ανάγκη: να εξασφαλίσουμε ανάπτυξη μειώνοντας το χρέος. Το κλειδί στην υπόθεση δεν είναι να περάσουμε από την απόφαση στην εφαρμογή των αποφάσεων που γνωρίζουμε ότι απαιτούνται, αλλά να κινηθούμε μαζί και σε όλα τα μέτωπα.

Το δεύτερο διακύβευμα είναι ένα καλύτερο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Πρέπει να κινηθούμε πέρα από το σύστημα που μας προσέφερε την κρίση – έναν χρηματοπιστωτικό τομέα στον οποίο κάποιοι, όπως θα έλεγαν οι αρχαίοι Ελληνες, διέπραξαν ύβριν και προκάλεσαν την Νέμεσιν. Φυσικά, υπήρξε σημαντική πρόοδος ειδικά με τη Βασιλεία ΙΙΙ, το νέο ρυθμιστικό πλαίσιο του τραπεζικού τομέα, που δημιουργεί μεγαλύτερη ευελιξία κεφαλαίων και αποθέματα ρευστότητας. Η συγκυρία όμως δεν είναι καλή, τόσο για την υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων που έχουν συμφωνηθεί όσο και για την πρόοδο σε τομείς όπως τα παράγωγα και οι σκιώδεις τραπεζικές δραστηριότητες (shadow banking).

Ως αποτέλεσμα, το σύστημα στο σύνολό του δεν είναι περισσότερο ασφαλές από ό,τι ήταν τον Σεπτέμβριο του 2008, όταν κατέρρευσε η Lehman Brothers. Παραμένει ακόμη εξαιρετικά πολύπλοκο. Ο κύριος όγκος δραστηριοτήτων παραμένει ακόμη συγκεντρωμένος σε μεγάλα ιδρύματα. Και το φάντασμα του «πολύ μεγάλου για να χρεοκοπήσει» είναι ακόμη εδώ. Οι συνεχιζόμενες υπερβολές και τα επαναλαμβανόμενα σκάνδαλα αποδεικνύουν ότι η κουλτούρα του χρηματοπιστωτικού τομέα δεν έχει αλλάξει πραγματικά.

Πολλοί στις υπηρεσίες της χρηματοπιστωτικής βιομηχανίας ανησυχούν για το κόστος των νέων ρυθμίσεων. Πρόσφατη μελέτη του ΔΝΤ έδειξε ότι μια καλύτερη ρύθμιση θα αύξανε τα επιτόκια δανεισμού των τραπεζών. Η αύξηση αυτή όμως θα ήταν πολύ μικρή. Διαπιστώσαμε επίσης ότι η αύξηση των κεφαλαιακών αποθεμάτων στα κατάλληλα επίπεδα βοηθά, αντί να βλάπτει την οικονομική ανάπτυξη. Η μεταρρύθμιση της φορολόγησης του χρηματοπιστωτικού τομέα θα βοηθούσε επίσης στη μείωση της υπερβολικής ανάληψης ρίσκου και στην αντιμετώπιση του ξεπλύματος βρώμικου χρήματος.

Το συμπέρασμα είναι ότι το κόστος της μεταρρύθμισης είναι ανεκτό. Το κόστος του εφησυχασμού, όχι.

Το τρίτο διακύβευμα συνδέεται με την ποιότητα και το περιεχόμενο της ανάπτυξης. Ενώ η ανάπτυξη είναι ουσιώδους σημασίας για το μέλλον της παγκόσμιας οικονομίας, πρέπει να είναι ένα διαφορετικό είδος ανάπτυξης – πραγματικής και όχι απλώς οι παρενέργειες μιας αχαλίνωτης παγκοσμιοποίησης. Οι πολιτικές προϋποθέσεις αυτού του επαναπροσανατολισμού δεν είναι απλές. Απαιτείται φορολογική πολιτική που δεν θα εστιάζει μόνο στην αποτελεσματικότητα αλλά και στην ισότητα – ιδιαίτερα στη δίκαιη κατανομή των βαρών της προσαρμογής και στην προστασία των αδυνάμων. Σημαίνει επίσης ότι πρέπει να επεκτείνουμε την πρόσβαση στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες παντού. Σημαίνει, ακόμη, περισσότερη διαφάνεια και καλύτερη διοίκηση.

Για να κερδίσουμε αυτά τα τρία στοιχήματα απαιτείται στενότερη συνεργασία σε παγκόσμιο επίπεδο. Ενας κόσμος που έρχεται όλο και πιο κοντά πρέπει να είναι ένας κόσμος που συνεργάζεται όλο και πιο στενά εάν θέλει να ευημερήσει μαζί. Είναι απλό, δεν υπάρχει άλλη επιλογή. Είμαστε πολλοί παίκτες, αλλά το παιχνίδι είναι ένα. Ενα παιχνίδι στο οποίο απαιτείται συνεργασία όχι μόνο ανταγωνισμός. Σε έναν τέτοιο κόσμο, υπερεθνικοί οργανισμοί όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο διαδραματίζουν ζωτικής σημασίας ρόλο για την ενίσχυση της οικονομικής συνεργασίας.

Το 2013 μας προσφέρει την ευκαιρία να αφήσουμε την κρίση πίσω και να αλλάξουμε τον κόσμο προς το καλύτερο. Αυτοί που παίρνουν τις αποφάσεις πρέπει να αδράξουν την ευκαιρία. Το ΔΝΤ θα τους υποστηρίξει για τη δημιουργία ενός δικαιότερου και με περισσότερη ευημερία μέλλοντος.

Η Κριστίν Λαγκάρντ είναι γενική διευθύντρια του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου