Ο λαός που ζει με το χαμόγελο

Πώς είναι η Ακαθάριστη Εθνική Ευτυχία (ΑΕΕ), όταν τη βιώνει κανείς μέσα στο ίδιο το Μπουτάν;

Πριν από λίγο καιρό βρέθηκα εκεί με μια μικρή αντιπροσωπεία από τον Σύνδεσμο Φιλίας Ελλάδας – Μπουτάν για μία σειρά από συναντήσεις με κυβερνητικούς παράγοντες και εκπροσώπους του ιδιωτικού τομέα. Συναντήσαμε επίσης τον Τζίγκμε Θίνλεϊ, τον πρώτο Πρωθυπουργό ο οποίος εκλέχθηκε με δημοκρατικές διαδικασίες έπειτα από μια ειρηνική μετάβαση στη Συνταγματική Δημοκρατία το 2007 – 2008. Ο μπουτανέζος Πρωθυπουργός δεν είναι μόνο ένας ικανός διοικητής  που στράφηκε στην πολιτική. Εδώ και περίπου 20 χρόνια, ο Θίνλεϊ εργάζεται, εντός και εκτός Μπουτάν, για την υλοποίηση αυτής της ιδέας που για πρώτη φορά συνέλαβε ο βασιλιάς της χώρας τη δεκαετία του ’80. Ηταν μία απάντηση του βασιλιά, τότε, στην κριτική ενός δημοσιογράφου από τους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς», ο οποίος έβλεπε στο Μπουτάν μια δραματικά υποανάπτυκτη χώρα. «Αυτό που έχει πραγματική ουσία για εμάς όταν μιλάμε για “ανάπτυξη”», του είπε ο βασιλιάς, «δεν είναι το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν σε αριθμούς, αλλά εάν η οικονομική ανάπτυξη κάνει τους ανθρώπους πιο ευτυχισμένους από ό,τι ήταν πριν». Αυτή η δήλωση μεταφράστηκε σε έναν ελκυστικό τίτλο: «Η ΑΕΕ είναι πιο σημαντική από το ΑΕΠ».

Πώς όμως αυτή η «φιλοσοφία» γίνεται αντιληπτή και εφαρμόζεται στο Μπουτάν; Μπορεί πραγματικά να διαμορφώσει τη δράση μιας κυβέρνησης; Μπορεί το κράτος να μετρήσει το επίπεδο της ευτυχίας των ανθρώπων;

Πριν από 10 χρόνια ήμουν στο Μπουτάν για την πρώτη διεθνή διάσκεψη για την Ακαθάριστη Εγχώρια Ευτυχία και θυμάμαι τον Θίνλεϊ να εκφράζει τις αμφιβολίες του ως προς το αν μπορεί όντως να μετρηθεί η ευτυχία. Ειδικοί όμως από όλο τον κόσμο τον ενθάρρυναν να συνεχίσει και να προσπαθήσει να προσεγγίσει επιστημονικά την καταμέτρησή της.

Σήμερα το Μπουτάν είναι η μοναδική χώρα με επίσημο δείκτη ευτυχίας, βασισμένο σε ένα πολύ λεπτομερές ερωτηματολόγιο το οποίο χρησιμοποιείται σε μεγάλο δείγμα του μικρού πληθυσμού της. Το Μπουτάν ουδέποτε διεκδίκησε τον τίτλο του πιο ευτυχισμένου κράτους στη Γη. Το κυνήγι της ευτυχίας όμως – ένα βασικό ζητούμενο του βουδισμού – πρέπει να διαμορφώνει τη δράση της κυβέρνησης του Μπουτάν. Ως αρχή έχει επίσης περιληφθεί στο νέο δημοκρατικό Σύνταγμα.

Οταν ρωτάς τους πολίτες του Μπουτάν τι πιστεύουν για την ΑΕΕ, θα ανακαλύψεις πως δεν είναι όλοι ενθουσιασμένοι. Ορισμένοι, κυρίως στην πρωτεύουσα (Θιμπού), εκφράζουν ανοιχτά κάποιες αμφιβολίες. Αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις της ραγδαίας αστικής ανάπτυξης, η οποία αυξάνει τις οικονομικές ανισότητες και σχετίζεται με κοινωνικά προβλήματα, όπως η μικροεγκληματικότητα και η χρήση ναρκωτικών. Το επισημάναμε στον Πρωθυπουργό. Μας απάντησε πως τώρα το Μπουτάν εισέρχεται σε μια νέα φάση οικονομικής ανάπτυξης, η οποία χαρακτηρίζεται από ταχύτερη ανάπτυξη και εσωτερική μετανάστευση. Η κοινωνία του Μπουτάν γίνεται πιο περίπλοκη και οι απαιτήσεις για τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου αυξάνονται ραγδαία. Η προσοχή, λέει, στην Ακαθάριστη Εγχώρια Ευτυχία είναι πιο σημαντική από ποτέ.

Η πρόκληση σήμερα είναι να προσαρμοστεί η Ακαθάριστη Εγχώρια Ευτυχία στο νέο δημοκρατικό περιβάλλον. Οταν η φιλοσοφία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά, η χώρα βρισκόταν σε καθεστώς απόλυτης μοναρχίας. Μια πεφωτισμένη ηγεσία και ένας βασιλιάς που νοιάζεται για τον λαό του και βλέπει μπροστά, μπορούσαν να αποφασίσουν τι είναι καλύτερο για τους πολίτες και τη χώρα. Τώρα, με μια πολυκομματική δημοκρατία, οι πολιτικοί πρέπει να ακούσουν αυτό που θέλει ο κόσμος. Κάποια από τα πιο δημοφιλή αιτήματα, και απολύτως κατανοητά, απειλούν θεμελιώδεις θέσεις της φιλοσοφίας – για παράδειγμα, η δέσμευση να διατηρηθεί ένα περιβάλλον που δεν θα αλλοιωθεί από τον σύγχρονο πολιτισμό. Κάθε μικρό απομονωμένο χωριουδάκι της χώρας θέλει να έχει όχι μόνο ηλεκτρικό αλλά και δρόμους. Και όταν οι δρόμοι θα έλθουν, ο κόσμος θα φύγει αφήνοντας πίσω τα χωράφια και τους γέρους. Τι πρέπει να κάνουν τα πολιτικά κόμματα; Να φτιάξουν δρόμους παντού; Ή να χάσουν ψήφους προκειμένου να σώσουν την ΑΕΕ;

Την προσεχή άνοιξη, η χώρα θα πάει για δεύτερη φορά στις κάλπες, για να εκλέξει μια νέα δημοκρατική κυβέρνηση. Ολα τα κόμματα έχουν επισήμως δεσμευθεί στην Ακαθάριστη Εγχώρια Ευτυχία. Ομως, ίσως αρχίσουν σύντομα να την ερμηνεύουν με διαφορετικούς τρόπους. Η Ακαθάριστη Εγχώρια Ευτυχία πρέπει να αποδείξει ότι μπορεί να επιβιώσει κατά τη μετάβαση στη δημοκρατία, χωρίς να χάσει τη δύναμή της ως πηγή έμπνευσης.    

Ο Πρωθυπουργός, ο αρχιτέκτονας της Ακαθάριστης Εγχώριας Ευτυχίας, παραμένει αισιόδοξος. Οι άνθρωποι είναι κατά βάθος σοφοί, λέει, και θα επιλέξουν τους σωστούς πολιτικούς.

Ο Ρωμύλος Γκαντόλφο είναι δημοσιογράφος και ιδρυτής του Συνδέσμου Φιλίας Ελλάδας – Μπουτάν (ο Σύνδεσμος διαθέτει σελίδα στο facebook)