Ο καθηγητής που εμπιστεύεται η Μέρκελ

Τα γενέθλια είναι πάντα μια ευκαιρία για απολογισμό. Κυρίως όταν πρόκειται για τα 75α γενέθλια ενός πανεπιστημιακού καθηγητή που έβαλε τη σφραγίδα του στη σύγχρονη αντίληψη για την παιδαγωγική της προσχολικής ηλικίας. Τα γενέθλια για τον Βασίλειο Φθενάκη οργάνωσε το Iδρυμα Κόνραντ Αντενάουερ την περασμένη εβδομάδα στο Βερολίνο. Οι ομιλητές εξήραν την προσφορά και το επιστημονικό έργο, συνοδοιπόροι του θυμήθηκαν ανέκδοτες ιστορίες, συνεργάτες του περιέγραψαν τον αεικίνητο καθηγητή που μπορεί να γυρνάει τον κόσμο αλλά να είναι πάντα διαθέσιμος. Ο ίδιος τους εξέπληξε ακόμη μία φορά αραδιάζοντας τους στόχους που έχει για τα επόμενα χρόνια. Αλλωστε το βιβλίο που εκδόθηκε για τα 75α γενέθλιά του – «Οικογένεια και εκπαιδευτική πολιτική σε μετασχηματισμό» – είναι μόνο ένας «ενδιάμεσος απολογισμός».

Το βιβλίο προλογίζει η Καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ. Θυμάται τον καθηγητή από την εποχή που η ίδια ήταν υπουργός στην κυβέρνηση Χέλμουτ Κολ. «Τα επιστημονικά ευρήματα του καθηγητή Φθενάκη τράβηξαν την προσοχή μου ήδη κατά τη θητεία μου ως υπουργού Οικογένειας και Νεότητας», γράφει η Μέρκελ. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ζητούμενο ήταν να θεσπιστεί το δικαίωμα για θέση σε νηπιαγωγείο για όλα τα παιδιά άνω των τριών χρόνων και «ο κ. Φθενάκης ήταν περιζήτητος πραγματογνώμονας». Σήμερα, διαπιστώνει η Καγκελάριος, «ο καθηγητής συγκαταλέγεται αναμφίβολα στους πρωτεργάτες μιας νέας αντίληψης για την εκπαίδευση, η οποία επηρέασε καθοριστικά και άλλαξε τη γενική θεώρηση της μαθησιακής διαδικασίας».

ΓΝΩΣΤΟΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΚΙΝΑ. Στον ρόλο αυτό δεν συμβουλεύει μόνο τους καθ’ ύλην αρμόδιους ομοσπονδιακούς υπουργούς και τα κρατίδια που στη Γερμανία έχουν την ευθύνη άσκησης της εκπαιδευτικής πολιτικής. Η δράση του υπερβαίνει τα γερμανικά σύνορα επιβλέποντας προγράμματα στην Κίνα, στο Ντουμπάι, στη Ρωσία. Η έρευνα για την οικογένεια στη δεκαετία του 1980 που συμπυκνώθηκε στο δίτομο έργο του «Ο ρόλος του πατέρα στην οικογένεια», τον ανέδειξε σε πρωτοπόρο των αναζητήσεων για τη σύγχρονη διάσταση της πατρότητας. Με την ιδιότητα αυτή υπηρέτησε και ως εμπειρογνώμονας στο Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο σε θέματα οικογενειακού δικαίου, όπως η κοινή γονεϊκή μέριμνα και η ανάπτυξη ενός συστήματος παρέμβασης και στήριξης γονέων και παιδιών μετά το διαζύγιο.

Η πρώτη του μεγάλη έρευνα όμως έγινε για το Πανεπιστήμιο του Μονάχου με χρηματοδότηση της Γερμανικής Εταιρείας Ερευνών. Διήρκεσε από το 1969 μέχρι το 1972 και έγινε στη Μακεδονία με αντικείμενο την ανάπτυξη στερεοτύπων στα άτομα διαφορετικών πολιτισμικών ομάδων. Με το τέλος της ανέλαβε και τη διεύθυνση του Ινστιτούτου Προσχολικής Παιδαγωγικής που ιδρύθηκε το 1972 στο Μόναχο. Για 33 χρόνια, μέχρι το 2005, ήταν ο επικεφαλής και η ψυχή του Ινστιτούτου που φέρει την προσωπική του σφραγίδα. Σήμερα είναι τακτικός καθηγητής Αναπτυξιακής Ψυχολογίας και Ανθρωπολογίας στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Μπολτσάνο από το 2002 και από το 2007 είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βρέμης. Στην Ελλάδα, επίτιμο διδάκτορα τον έχουν ανακηρύξει τα Πανεπιστήμια Κρήτης και Χαροκόπειο. «Ολα τα εκπαιδευτικά συστήματα σήμερα βρίσκονται μπροστά στη μεγαλύτερη πρόκληση της ιστορίας τους. Ειδικά το ελληνικό χρειάζεται μια βαθιά μεταρρύθμιση», λέει. «Σήμερα διαθέτουμε τις γνώσεις, την εμπειρία και τα εργαλεία για τη μεταρρύθμιση ενός εκπαιδευτικού συστήματος που θα προετοιμάζει τα παιδιά να ανταποκριθούν στις προκλήσεις του 21ου αιώνα, αλλά δεν αξιοποιούνται. Η πολιτική που ασκείται από την Ελλάδα χαρακτηρίζεται από ασυνέχεια και μικρόπνοη αντίληψη».

Υπό την εποπτεία του το κρατίδιο της Εσσης προετοιμάζεται επί οκτώ χρόνια για τη μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος. «Εγινε πρωτότυπη δουλειά, είναι πρότυπο και για τα άλλα κρατίδια της Γερμανίας. Εγκαταλείπουμε τη φιλοσοφία του 20ού αιώνα που ήταν “δώσε γνώση στα παιδιά” – αυτή που υπάρχει ακόμα στην Ελλάδα – και περνάμε στη στήριξη της προσωπικότητας και των βασικών ικανοτήτων του παιδιού», λέει. Την αντίληψη αυτή προωθεί ως πρόεδρος της Didacta που εκπροσωπεί τη γερμανική βιομηχανία παραγωγής εκπαιδευτικού υλικού και οργανώνει ετήσια έκθεση με εκατοντάδες επιστημονικές ομιλίες και σεμινάρια. Από φέτος είναι πρόεδρος και της παγκόσμιας Didacta για την εξέλιξη της εκπαιδευτικής πολιτικής με κέντρα δράσης σε Ανόι, Μπανγκόκ, Νέο Δελχί, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Μόσχα, Σάο Πάολο.

Οσον αφορά το εκπαιδευτικό σύστημα της Ελλάδας, ειδικότερα, το ζητούμενο – σύμφωνα με τον ίδιο – είναι πώς θα αναπτυχθεί μια συλλογική ταυτότητα. Αλλά το εκπαιδευτικό σύστημα δεν βοήθησε στην κατεύθυνση αυτή. Το αντίθετο. «Διαμόρφωσε μια αρνητική εθνική ταυτότητα στο πρότυπο “πας μη Ελλην, βάρβαρος”. Αλλά από τις έρευνες της εξελικτικής ψυχολογίας γνωρίζουμε ότι αυτό οδηγεί σε διπλή αρνητική ταυτότητα, τόσο προς τους ξένους όσο και προς το κράτος». Ενώ χρειάζονται μια θετική ταυτότητα, «οι Ελληνες χρησιμοποιούν μια πολιτιστικά, χωροταξικά περιορισμένη τοπικιστική ταυτότητα».

ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ. Ο κ. Φθενάκης είναι πεπεισμένος ότι «η μόνη λύση είναι να αποδεχτούμε ότι είμαστε ετερογενείς. Και η ετερογένεια είναι θησαυρός», λέει αντικρούοντας τις ξενοφοβικές και ρατσιστικές αντιλήψεις που τροφοδοτούν φαινόμενα όπως της Χρυσής Αυγής που «δημιουργεί τεράστια εθνικά προβλήματα». Ειδικά η Ελλάδα θα πρέπει να δείξει ιδιαίτερη ευαισθησία στο θέμα της μετανάστευσης, καθώς έχει η ίδια τόσους απόδημους.

Στο Βραχάσι του Λασιθίου Κρήτης, όπου γεννήθηκε, πηγαίνει συχνά. Ο πατέρας του σκοτώθηκε στο αλβανικό μέτωπο, μεγάλωσε με τη μητέρα του και τα δυο αδέλφια του στην Κρήτη. «Τελευταία πήγα και στη σπηλιά όπου κρυβόμουνα όταν περνούσαν τα γερμανικά αεροπλάνα. Εκεί πίστευα ότι είμαι ασφαλής. Το χωριό όμως καταστράφηκε από τους βομβαρδισμούς και οι κάτοικοι για έξι μήνες πέρασαν στα λασιθιώτικα βουνά, κυριολεκτικά κάτω από τα πουρνάρια. Ηταν η ωραιότερη και πιο ελεύθερη περίοδος της ζωής μου. Και ο κόσμος για να αντιμετωπίσει το βάρος που κουβαλούσε χόρευε κάθε βράδυ. Γιατί ο Κρητικός χορεύει και στον γάμο και στην κηδεία», λέει. Είκοσι χρόνια αργότερα βρέθηκε στο Μόναχο, που έγινε και το κέντρο της ζωής του με τη γυναίκα του και τα δυο του παιδιά.