Σχέδια, φλερτ και υπόγεια ρεύματα στο χαμένο Κέντρο

Με όρους «big bang» περιγράφεται από πολιτικά πρόσωπα που είναι σε θέση να ξέρουν η ψήφιση του πακέτου των 13,5 δισ. ευρώ την επόμενη εβδομάδα ή, το πολύ, τις επόμενες δέκα ημέρες. Η αναφορά στη διαστημική έκρηξη που δημιούργησε το Σύμπαν γίνεται για να περιγραφούν εξελίξεις που, η αλήθεια είναι, κυοφορούνται από καιρό – ίσως και μήνες – στο πολιτικό σύστημα. Ποτέ στην πολιτική Αθήνα δεν μιλούσαν τόσοι πολλοί με τόσους πολλούς. Ποτέ τόσοι δεν γνωρίζονταν από τόσο παλιά ώστε να μπορούν να επικοινωνούν με όρους εμπιστοσύνης. Και ποτέ οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στα κόμματα δεν είχαν τόσο ξεθωριάσει ώστε να αισθάνονται κάποιοι ότι εύκολα μπορούν να τις υπερβούν.

Στο κέντρο αυτών των επαφών βρίσκεται ο Πρωθυπουργός. Ο Αντώνης Σαμαράς θεωρείται, από αυτούς που τον ξέρουν καλά, ατυπική πολιτική προσωπικότητα. Είναι αρχηγός της ΝΔ – ένα κόμμα στο οποίο κυριάρχησε μέσα σε λίγες εβδομάδες το φθινόπωρο του 2009, ανερχόμενος στην ηγεσία. Ωστόσο, ο Σαμαράς δεν αισθάνθηκε ποτέ δεξιός κομματάρχης – μια ταυτότητα που χωρίς αμφιβολία θα τον απωθούσε. Κατ’ εξοχήν εκπρόσωπος της ιστορικής αστικής τάξης ως γόνος της διασταύρωσης μεγάλων αθηναϊκών οικογενειών, ο Σαμαράς έχει στο DNA του τις πολλές μετεξελίξεις αλλά και τους διχασμούς της ελληνικής πολιτικής από το γύρισμα του 19ου αιώνα και μετά. Το πέρασμα προς την ελληνική συντηρητική παράταξη συντελείται μέσα στην πόλωση του Εμφυλίου, που οδηγεί τα προοδευτικά βενιζελικά στοιχεία προς τη Δεξιά.

Βουλευτής από το 1977, ο Σαμαράς αισθάνεται άνετα μέσα στη ΝΔ, δεν είναι όμως εγκλωβισμένος εκεί. Ούτε αισθάνεται ότι ο πολιτικός αυτός χώρος τον δεσμεύει. Η άνοδός του ως νεαρού βουλευτή και, τελικά, δελφίνου εγγράφεται στο τρίγωνο Κωνσταντίνος Καραμανλής, Ευάγγελος Αβέρωφ και Κώστας Μητσοτάκης τη δεκαετία του ’80. Μετά την περιπέτεια της ΠΟΛΑΝ τη δεκαετία του ’90, θα περάσουν πολλά χρόνια ώσπου να τον επανεισαγάγει στη ΝΔ ο Κώστας Καραμανλής, με τον οποίο συνδέθηκε προσωπικά.

Δεδομένης της μακράς πολιτικής του καριέρας, ο Σαμαράς έχει συνδεθεί με πολλούς από τους σημερινούς πρωταγωνιστές. Κάποιοι δεσμοί έχουν διαμορφωθεί στη φάση που ήταν στην Ευρωβουλή την περίοδο 2004-2007. Κάποιοι άλλοι έχουν προκύψει σε ιδιωτικά περιβάλλοντα. Κάποιοι προέκυψαν γρήγορα μέσα στη φωτιά των τελευταίων εξελίξεων. Το χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο πολιτικός συγχρωτισμός του Σαμαρά με τον Γιάννη Στουρνάρα, ενώ μέχρι ο τελευταίος να αναλάβει το υπουργείο Οικονομικών, απλώς χαιρετιόνταν από μακριά στο θερινό σινεμά «Χλόη» της Κηφισιάς, όπου αμφότεροι διαμένουν.

Το ιστορικό προηγούμενο

Η πολιτική Ιστορία διδάσκει ότι σε φάση ρευστότητας και κοσμογονίας _ όπως αυτή που διανύουμε _ η προσωπικότητα των αρχηγών είναι αυτή που δημιουργεί τα κόμματα γύρω τους. Οχι ότι είναι κατ’ ανάγκην αρχηγικά. Μπορεί να φωτογραφίζουν και έναν πολιτικό χώρο. Ο Φρανσουά Μιτεράν, μετά τις μεταμορφώσεις του ως υπουργού των κυβερνήσεων της Τρίτης και της Τέταρτης Γαλλικής Δημοκρατίας, μεταμορφώθηκε τελικά σε ηγέτη ενός σοσιαλιστικού κόμματος που ο ίδιος το επινόησε και το συγκρότησε ως κυρίαρχο εκφραστή της Αριστεράς, εκτός κομμουνιστικού κόμματος. Οπως ο Ανδρέας Παπανδρέου έδωσε έκφραση στο ΠΑΣΟΚ. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δεν δίστασε να δημιουργήσει την ΕΡΕ αλλά μεταπολιτευτικά και τη ΝΔ. Οπως κομματικό σχηματισμό δημιούργησε και ο πατέρας της Πέμπτης Γαλλικής Δημοκρατίας Σαρλ ντε Γκολ. Η παραδοχή είναι ότι η μετάβαση σε μια νέα πολιτική περίοδο δεν μπορεί να γίνει με τα παλαιά σχήματα. Χρειάζεται νέες πολιτικές δυνάμεις.

Οι σημερινοί συσχετισμοί

Δεν υπάρχει εν ενεργεία πολιτικός που να πιστεύει ότι η κλασική πόλωση της Μεταπολίτευσης μεταξύ ΝΔ και ΠΑΣΟΚ είναι πλέον ενεργή. Ισα ίσα, ΝΔ και ΠΑΣΟΚ είναι μαζί στην κυβέρνηση. Αντίστοιχη όμως είναι και η αμφισβήτηση της διάκρισης μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Η ΔΗΜΑΡ, ένα από τα τρία κόμματα που τοποθετούνται στον χώρο της Αριστεράς, είναι στην κυβέρνηση.

Πενηντάρης πολιτικός του ΠΑΣΟΚ με θητεία στις κυβερνήσεις Σημίτη, Παπανδρέου και Παπαδήμου δεν μασάει τα λόγια του. «Αυτή τη στιγμή η πόλωση είναι ανάμεσα σε αυτούς που είναι υπέρ και σε αυτούς που είναι κατά της ευρωπαϊκής προοπτικής της χώρας. Υπάρχουν αυτοί που θεωρούν ότι πρέπει να στηριχθούν οι σκληρές αλλά αναγκαίες πολιτικές για την παραμονή της χώρας στο ευρώ. Και υπάρχουν αυτοί που αντιτίθενται σε αυτές. Εκεί είναι η διαχωριστική γραμμή. Και αυτή η διαχωριστική γραμμή επιβάλλει την ανασυγκρότηση των προοδευτικών πολιτικών δυνάμεων σε ένα ενιαίο ευρωπαϊκό μέτωπο».

Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΑΚΡΩΝ. Η κουβέντα όμως θα ήταν μισή αν δεν ελάμβανε υπόψη την παράλληλη άνοδο των άκρων. Τόσο στο δεξιό όσο και στο αριστερό άκρο του συστήματος. Εκ δεξιών υπάρχει η Χρυσή Αυγή και οι Ανεξάρτητοι Ελληνες σε μια πιο αστική, λιγότερο λούμπεν εκδοχή της Ακρας Δεξιάς. Στο αριστερό άκρο υπάρχει ο ΣΥΡΙΖΑ και το ΚΚΕ. Η άνοδος των άκρων πιέζει αμφίπλευρα τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και _ είναι θέμα διατύπωσης _ είτε τις ανατοποθετεί είτε τις εγκλωβίζει στο Κέντρο. Το χαμένο Κέντρο του ελληνικού πολιτικού συστήματος αναδύεται, λοιπόν, ως χαμένη Ατλαντίδα και ως νησί καταφύγιο των φιλοευρωπαϊκών δυνάμεων.

Τα δύο σενάρια ανασύνθεσης

Φυσικά, καλή η πολιτική θεωρία. Πολύ δυσκολότερη η πολιτική πράξη. Με όχι αφηρημένους όρους, στο κέντρο τοποθετούνται αυτή τη στιγμή η ΝΔ, το ΠΑΣΟΚ και η ΔΗΜΑΡ. Η κατανομή αυτή ανοίγει τις προϋποθέσεις για δύο σενάρια συνενώσεων.

Σενάριο πρώτο: Η ευρωπαϊκή Κεντροδεξιά. Προκύπτει από προσέγγιση της ΝΔ με το ΠΑΣΟΚ. Ουδείς το παραδέχεται επισήμως, αλλά ο Σαμαράς και οι άνθρωποί του, πολλοί εκ των οποίων δεν είναι παραδοσιακοί δεξιοί ή καν δεξιοί, μιλούν με στελέχη του ΠΑΣΟΚ. Το επόμενο βήμα όμως έχει προβλήματα. Πολλοί εξ όσων θα έβλεπαν ως προοπτική μια ευρωπαϊκή Κεντροδεξιά είναι εκτός Βουλής. Το – ολίγον αυθαίρετο – δείγμα του ΠΑΣΟΚ που βρίσκεται στη Βουλή, ενίοτε με κυρίαρχη δύναμη τις καραμπόλες των κατανομών του εκλογικού νόμου και όχι το ειδικό βάρος των πολιτικών προσωπικοτήτων, δεν προσφέρεται για προοδευτικά κεντροδεξιά σχήματα. Υπάρχει πάντα η παρουσία του Βαγγέλη Βενιζέλου ή και κλασικών φυσιογνωμιών όπως ο Κώστας Σκανδαλίδης. Υπάρχει επίσης η αριθμητική. Τριάντα τρεις βουλευτές έχει όλους κι όλους το ΠΑΣΟΚ – πόσοι εξ αυτών έχουν κεντροδεξιές τάσεις; Οχι και τόσο πολλοί. Εδώ αρκετοί δεν θέλουν καν να ψηφίσουν το πακέτο – άρα δεν είναι στρατιώτες του ευρωπαϊκού μετώπου!  

Ετσι μια συνένωση με τους 127 του Σαμαρά δεν δίνει μεγάλα νούμερα. Παρ’ όλα αυτά, η επομένη της ψήφισης του πακέτου μέτρων δεν αποκλείεται να σημαδευτεί από προσωπικά εγχειρήματα. Δηλαδή την αυτονόμηση – αν και όχι την ανεξαρτητοποίηση – επωνύμων στελεχών ώστε να μη δεσμεύονται από τις επιλογές Βενιζέλου ή να μην είναι υποχρεωμένοι να ταυτίζονται με το πολιτικό του ύφος ή την πολιτική του γραμμή. Αυτονοήτως, τα πρόσωπα αυτά, που θα έχουν ψηφίσει το πακέτο μέτρων, θα στηρίζουν την κυβέρνηση. Είναι οι μοναχικοί ιππότες του ευρωπαϊκού μετώπου μιας αστικής Κεντροδεξιάς που δεν είναι της παρούσης, αλλά διαγράφεται στον ορίζοντα.

Από την άποψη αυτή, η συγκρότηση μιας ευρωπαϊκής Κεντροδεξιάς θα γίνει σιγά-σιγά, μέσα από την ώσμωση των πολιτικών Σαμαρά-Στουρνάρα με στελέχη του ΠΑΣΟΚ εντός ή εκτός Βουλής – χαρακτηριστική είναι η τοποθέτηση του Θόδωρου Πάγκαλου – που πιστεύουν σε μετεξέλιξη του πολιτικού συστήματος. Αναμφισβήτητα μια τέτοια ώσμωση θα ασκήσει πίεση και στην ηγεσία Βενιζέλου και στο ΠΑΣΟΚ. Θα εμπλουτίσει τον ευρύτερο πολιτικό χώρο περί την κυβέρνηση. Και θα παραγάγει και πολιτική και παραπολιτικά. Κι επειδή η πολιτική είναι μια δυναμική διαδικασία – βλέπουμε… Αλλωστε, μέχρι τις επόμενες εκλογές έχουμε και δρόμο και κυβερνητικούς ανασχηματισμούς και εσωκομματικές διεργασίες.

Σενάριο δεύτερο: Η Ελιά. Ετερος πενηντάρης του ΠΑΣΟΚ, με θητεία στις κυβερνήσεις Σημίτη, Παπανδρέου και Παπαδήμου, που είναι όμως εκτός τωρινής κυβέρνησης, επιμένει ότι το άθροισμα του ΠΑΣΟΚ με τη ΔΗΜΑΡ «δίνει ένα εικοσαράκι». Και ότι η συγκρότηση ενός σοσιαλδημοκρατικού Μετώπου που να αθροίζει δυνάμεις με τη ΝΔ είναι η μόνη λύση. Η εκδοχή της ελληνικής Ελιάς – με αναφορά στην Ιταλία – σημαίνει ότι ΠΑΣΟΚ και ΔΗΜΑΡ κρατούν την ταυτότητα και τους αρχηγούς τους, ενώ εκλέγεται, με προκριματικές ανοιχτές στη βάση, πρόεδρος του συνασπισμού τους.

Το μοντέλο της Ελιάς συζητείται, αφού η ΔΗΜΑΡ αποκλείει σταθερά τη συνένωσή της με το ΠΑΣΟΚ. Η προσέγγιση αυτή έχει το πλεονέκτημα ότι υπερβαίνει την ηγεσία Βενιζέλου, χωρίς όμως να την καταργεί. Και ότι επιτρέπει στην υπάρχουσα δομή του ΠΑΣΟΚ να διατηρηθεί. Δημιουργεί όμως μια υπερδομή – τόσο σε επίπεδο αρχηγού και ηγετικής ομάδας όσο και ως προς τη δυνατότητα επανεισόδου εκείνων των στελεχών του ΠΑΣΟΚ που ήταν στην πρώτη γραμμή μέχρι το 2012, αλλά τώρα είναι εκτός Βουλής.

Η ελληνική Ελιά είναι ένα όχημα που βολεύει όλους εκείνους και δεν είναι λίγοι – από Ανδρέα Λοβέρδο μέχρι Γιάννη Ραγκούση -, που είτε έφευγαν είτε δεν έφευγαν από το ΠΑΣΟΚ δεν βλέπουν τον εαυτό τους μέσα σε ένα νέο κόμμα που να αποτελεί συνένωση με τη ΝΔ του Σαμαρά. Ούτε τώρα ούτε αργότερα.

Μετρώντας εκλογικά ποσοστά

Μένει να διερευνηθεί η εκλογική δυναμική των δύο πιθανών σχημάτων – κεντροδεξιάς ή κεντροαριστερής συσπείρωσης -, όσο και αν κανένας δεν θέλει κάλπες άμεσα. Μια πρόχειρη δημοσκοπική προσέγγιση με βάση έναν συνδυασμό των υπαρχόντων δεδομένων και αναγωγών που βασίζονται στο παρελθόν δίνει τις εξής υποθέσεις εργασίας.

Πρώτο στοιχείο: Η δύναμη του ΠΑΣΟΚ είναι φθίνουσα. Πρόσφατες μετρήσεις το βρήκαν αστάθμητο ακόμη και στο 4%. Με αναγωγές και άλλες επεξεργασίες το κόμμα του Βαγγέλη Βενιζέλου έχει οροφή το 9%. Μάλιστα, το 12%-13% των διπλών εκλογών Μαΐου – Ιουνίου θεωρείται θρίαμβος για τα υπάρχοντα δεδομένα. Γρήγορο συμπέρασμα: Το ΠΑΣΟΚ κάτι πρέπει να κάνει – κάπως δηλαδή πρέπει να εξελιχθεί -, αν θέλει να έχει μέλλον.

Δεύτερο στοιχείο: Ενα ενιαίο ευρωπαϊκό Μέτωπο, το οποίο να έχει προέλθει από συνένωση της ΝΔ με στοιχεία του ΠΑΣΟΚ και άλλες φιλοευρωπαϊκές δυνάμεις, σαφώς κερδίζει τον ΣΥΡΙΖΑ σε εκλογές. Είναι η ανάδυση του χαμένου προοδευτικού Κέντρου που θα λειτουργήσει και ως συσσωρευτής δύναμης. Ωστόσο ο εκλογικός νόμος Παυλόπουλου, που δεν δίνει το μπόνους των 50 βουλευτών σε συνασπισμούς κομμάτων, θέτει το Μέτωπο σε δίλημμα. Είτε θα χρειαστεί πλήρης συνένωση και νέο κόμμα, κάτι όχι πάντα εύκολο με δεδομένους τους πονοκεφάλους των συγχωνεύσεων, είτε θα χρειαστεί τροπολογία που να αλλάζει τον ισχύοντα εκλογικό νόμο. Αυτό όμως θέλει πλειοψηφία 200 βουλευτών που οι ενδιαφερόμενοι δεν την έχουν.

Τρίτο στοιχείο: Η ελληνική Ελιά θα χτυπήσει το περίφημο «εικοσαράκι» μόνο με απλή αναλογική. Δύσκολα θα την αρνηθεί ο ΣΥΡΙΖΑ. Η ψήφιση αναλογικού εκλογικού νόμου θα έλυνε και το πρόβλημα με το μπόνους. Αθροιζόμενη στη ΝΔ η ελληνική Ελιά δίνει πάλι πλειοψηφία στις φιλοευρωπαϊκές δυνάμεις.