«Επαιξαν ρώσικη ρουλέτα με τον πυρηνικό πόλεμο»

Σαν χθες, πριν από 50 χρόνια, τον Οκτώβριο του 1962, ο Φιντέλ Κάστρο έθετε την Κούβα και τους κατοίκους της σε επιφυλακή για μια πιθανή αμερικανική εισβολή. Ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Τζον Κένεντι και ο σοβιετικός πρωθυπουργός Νικίτα Χρουστσόφ τελικά διαπραγματεύθηκαν μια διέξοδο από την περίφημη «κρίση των πυραύλων», η οποία ξεκίνησε στις 16 Οκτωβρίου 1962, όταν ο Κένεντι πληροφορήθηκε ότι η Σοβιετική Ενωση είχε στείλει πυρηνικά όπλα στην Κούβα, σε απόσταση 145 χλμ. από τις ακτές της Φλόριδας. Στις 28 Οκτωβρίου, έπειτα από 13 ημέρες κατά τις οποίες ο κόσμος βρέθηκε στα πρόθυρα πυρηνικού πολέμου, ο Χρουστσόφ συμφώνησε να αποσύρει τους πυραύλους με αντάλλαγμα την υπόσχεση του Κένεντι ότι οι ΗΠΑ δεν θα εισβάλουν ποτέ στο νησί, με το οποίο οι σχέσεις της Ουάσιγκτον είχαν ενταθεί μετά την επανάσταση του Φιντέλ Κάστρο, το 1959.

Ο πρόεδρος Κένεντι συχνά θεωρείται ο άνθρωπος που βοήθησε να αντιμετωπιστεί η κρίση, γράφει στον «Γκάρντιαν» ο αμερικανός διανοητής Νόαμ Τσόμσκι. «Η πραγματικότητα όμως είναι ότι πήρε εντυπωσιακά ρίσκα ώστε να επιβάλει την αμερικανική ηγεμονία». Ο Τσόμσκι επικαλείται τον Σέλντον Στερν, ιστορικό στην προεδρική βιβλιοθήκη Κένεντι, που δημοσίευσε την επίσημη εκδοχή των συναντήσεων του τότε προέδρου με στενό κύκλο συνεργατών του για την αντιμετώπιση της κρίσης. Οι συναντήσεις αυτές ηχογραφούνταν μυστικά από τον Κένεντι. «Ποτέ πριν ή έκτοτε», γράφει ο Στερν στο βιβλίο του με τίτλο «Η εβδομάδα κατά την οποία ο κόσμος έμεινε ακίνητος», «η επιβίωση του ανθρώπινου πολιτισμού δεν τέθηκε τόσο σε κίνδυνο όσο στη διάρκεια αυτών των λίγων εβδομάδων που κράτησαν οι σοβαρές διαπραγματεύσεις».

«Η μεγάλη ανησυχία ήταν δικαιολογημένη», γράφει ο Τσόμσκι. Ενας πυρηνικός πόλεμος «που θα κατέστρεφε το βόρειο ημισφαίριο», όπως είχε πει ο πρόεδρος Αϊζενχάουερ, ήταν προ των θυρών. Ο ίδιος ο Κένεντι πίστευε ότι η πιθανότητα να ξεσπάσει πόλεμος ήταν στο 50%. Ο Ντίνο Μπρουτζιόνι, στέλεχος της CIA, θεωρούσε ότι δεν υπάρχει άλλη επιλογή από «πόλεμο και ολοκληρωτική καταστροφή». Ο στενός συνεργάτης του Κένεντι, ο ιστορικός Αρθουρ Σλέσινγκερ, περιέγραψε τα γεγονότα ως τις «πιο επικίνδυνες στιγμές στην ανθρώπινη ιστορία». Ο υπουργός Αμυνας Ρόμπερτ Μακναμάρα αναρωτήθηκε εάν θα ζήσει για να περάσει «άλλο ένα Σαββατόβραδο» και αργότερα παραδέχθηκε ότι «τη γλιτώσαμε παρά τρίχα».

ΟΙ ΠΙΟ ΚΡΙΣΙΜΕΣ ΩΡΕΣ. «Υπάρχουν αρκετές στιγμές υποψήφιες για τον τίτλο της “πλέον επικίνδυνης”», παρατηρεί ο Τσόμσκι. «Η μία είναι η 27η Οκτωβρίου, όταν τα πολεμικά πλοία των ΗΠΑ που είχαν αποκλείσει την Κούβα έριχναν νάρκες στα σοβιετικά υποβρύχια. Οπως έγινε γνωστό αργότερα, εκείνη τη στιγμή οι σοβιετικοί διοικητές συζητούσαν για το εάν θα εκτοξεύσουν πυρηνικές τορπίλες, καθεμιά εκ των οποίων θα είχε τις ίδιες επιπτώσεις με τη βόμβα που κατέστρεψε τη Χιροσίμα τον Αύγουστο του 1945». Σε μια περίπτωση, μάλιστα, η απόφαση για την εκτόξευση τορπίλης με πυρηνική κεφαλή εγκαταλείφθηκε την τελευταία στιγμή από τον πλοίαρχο Βασίλι Αρχίποφ, που ίσως να έσωσε τον πλανήτη από πυρηνική καταστροφή.

Ιδιαίτερα επικίνδυνη ήταν και η προηγούμενη ημέρα, η 26η Οκτωβρίου. Αυτή την ημέρα την επέλεξε ως πιο επικίνδυνη ο πιλότος ενός Β-52, ο σμηναγός Ντον Κλόουσον, που περιγράφει πως το αεροσκάφος του ήταν σε διαρκή επιφυλακή, εφοδιασμένο με πυρηνικά όπλα έτοιμα προς χρήση. «Ημασταν πολύ τυχεροί που δεν τινάξαμε τον κόσμο στον αέρα», γράφει, «και αυτό δεν το οφείλουμε στην πολιτική ή στη στρατιωτική ηγεσία της χώρας». Τα λάθη στα οποία αναφέρεται περιλαμβάνουν και τη δυνατότητα που είχε ο κάθε πιλότος να ρίξει, εάν αποφάσιζε ξαφνικά, πυρηνική βόμβα στην Κούβα, χωρίς να μπορεί να τον εμποδίσει το κέντρο ελέγχου.

Η κρίση έληξε επίσημα στις 28 Οκτωβρίου. Ανεπίσημα όμως συνεχίστηκε, καθώς στις 8 Νοεμβρίου αμερικανική ομάδα επιτέθηκε και κατέστρεψε κουβανικό εργοστάσιο δημιουργώντας στους Σοβιετικούς σοβαρές αμφιβολίες για τη δέσμευση να μην εισβάλουν οι ΗΠΑ στην Κούβα. Ακόμη και δέκα ημέρες πριν από τη δολοφονία του, ο Κένεντι ενέκρινε ένα σχέδιο της CIA για «επιχειρήσεις καταστροφής» στο έδαφος της Κούβας καθώς και σχέδιο για τη δολοφονία του Κάστρο.