Η αιώνια λιακάδα ενός καθαρού μυαλού

Η συνάντηση με τον Ερικ ήταν λίγο τρομακτική. Το αυστηρό λιπόσαρκο πρόσωπό του και η σκυφτή φιγούρα του έδιναν την εντύπωση ενός μάλλον απομακρυσμένου και ψυχρού ανθρώπου. Δεν ήταν αλήθεια. Το 1936, την Ημέρα της Βαστίλλης, με το Λαϊκό Κόμμα στην εξουσία, οδήγησε εκστασιασμένος σε όλο το Παρίσι και ήπιε και χόρεψε μέχρι πρωίας. Εκανε επίσης πρόταση γάμου στη δεύτερη σύζυγό του, τη Μαρλέν, σε μια συναυλία του Μπομπ Ντίλαν τη δεκαετία του ’60…

Οταν η Τζοάνα Μπουρκ έφτασε το 1992 στο Μπίρκμπεκ, ο Ερικ ήταν 75 ετών, παρέμενε όμως μια δυναμική παρουσία στο Τμήμα Ιστορίας. Στην ηλικία του μπορεί να περίμενε κανείς ότι θα είχε αποσυρθεί σε μια πιο ήπια ζωή, με διάβασμα και κηπουρική. Δεν ήταν η περίπτωσή του. Ταξίδεψε ανά τον κόσμο δίνοντας διαλέξεις πάνω στα πιο διαφορετικά θέματα. Οι συνεχείς περιπλανήσεις του, σωματικές και διανοητικές, σήμαιναν ότι ήταν ένα «αποδημητικό πουλί που ένιωθε πως βρίσκεται στο σπίτι του στην Αρκτική και στους Τροπικούς, πετώντας πάνω από τον κόσμο». Ο Ερικ ήταν πάντα πρόθυμος να συναντήσει συναδέλφους που έφταναν απ’ όλον τον κόσμο. Ακολουθώντας την παλιά παράδοση του Μπίρκμπεκ, ήταν επίσης ένας πρόθυμος δάσκαλος. Το γραφείο του ήταν δίπλα σε αυτό της Τζοάνας και συχνά εκείνη κρυφάκουγε τις γεμάτες πάθος συζητήσεις του με φοιτητές και συναδέλφους. Δεν ήταν σνομπ: άκουγε εξίσου γενναιόδωρα και απαντούσε εξίσου ειλικρινά σε πρωτοετείς φοιτητές όπως και σε συναδέλφους. Ηταν αναπόφευκτο οι συζητήσεις να συνεχίζονται στον διάδρομο ή στο μπαρ του Κολεγίου. Η αγάπη του και οι γνώσεις του για τα κρασιά ήταν τεράστιες και οι πνευματικές βραδιές στην κατοικία του στο Χάμπστεντ θρυλικές. Στους φοιτητές άρεσε πολύ να διδάσκονται από τον Ερικ και επικρατούσε πάντα συνωστισμός στις διαλέξεις του. Ηταν κατανοητό. Ο Ερικ μιλούσε στα 90 του σαν ένας νεαρός, πρόθυμος να μεταβιβάσει την ιστορική γνώση του και ενθουσιασμένος για τη δυνατότητα (η βεβαιότητα εξαφανίστηκε γύρω στο 1990) για ριζοσπαστική αλλαγή.  

Οταν η Τζοάνα έγινε καθηγήτρια, ο πρύτανης του Κολεγίου κάλεσε τον Ερικ να την παρουσιάσει. Οι παρουσιάσεις αυτές συνήθως σπάνε τα νεύρα του παρουσιαζομένου και η παρουσίασή της από τον Ερικ ήταν ένα από τα πιο τρομακτικά γεγονότα της ζωής της. Αλλά ο Ερικ ήταν γενναιόδωρος όπως πάντα. Οχι μόνο συνέδεσε θαυμάσια προσωπικές ιστορίες που είχε μαζέψει για τη ζωή της Τζοάνας με ευρύτερα κοινωνικά και πολιτικά περιεχόμενα (κάτι που έμελλε να κάνει εξαιρετικά στη δική του αυτοβιογραφία), αλλά συμμετείχε μετά και στο δείπνο με τους φίλους και την οικογένεια. Εκεί ο μεγάλος μαρξιστής και άθεος έτυχε να καθήσει δίπλα στους γονείς της, οι οποίοι είχαν δουλέψει όλη τους τη ζωή ως χριστιανοί ιεραπόστολοι στην Αφρική, στα Νησιά του Σολομώντα, στην Αϊτή και αλλού. Κρατούσαμε την αναπνοή μας, περιμένοντας πυροτεχνήματα. Τρεις ώρες αργότερα συνέχιζαν μια ήρεμη αλλά γεμάτη πάθος συζήτηση για τη φύση του καπιταλισμού και το μέλλον της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Ο Κώστας Δουζίνας εντάχθηκε στο Μπίρκμπεκ το 1992 για να ιδρύσει τη Νομική Σχολή. Μόλις έμαθε για τον διορισμό του, τηλεφώνησε στον Ερικ για συμβουλές. «Πρέπει πρώτα να είσαι αποδοτικός», είπε εκείνος, και «μόνον αν πετύχεις σε αυτό το δύσκολο καθήκον μπορείς να είσαι ριζοσπάστης. Οι ριζοσπάστες πρέπει να είναι διπλά καλοί σε αυτό που κάνουν»…. Ο Ερικ ουδέποτε αμφέβαλλε ότι το ενδιαφέρον για τον Μαρξ θα επιστρέψει αφού τελειώσει η ίδια η φάση του «τέλους της Ιστορίας». Αν πρόκειται να έχουμε οποιαδήποτε ελπίδα επιτυχίας στον 21ο αιώνα, «πρέπει να θέσουμε τα ερωτήματα του Μαρξ», έγραψε το 2011. «Πρέπει και σήμερα να συνεχίσουμε να καταγγέλλουμε και να καταπολεμάμε την κοινωνική αδικία. Ο κόσμος δεν θα γίνει καλύτερος από μόνος του». Δεν μπορούμε να σκεφτούμε σοφότερες λέξεις σε αυτό το σημείο.

Ο Κώστας Δουζίνας είναι καθηγητής του Δικαίου στο Μπίρκμπεκ. Το βιβλίο του «Ριζοσπαστική Πολιτική και Νομική Φιλοσοφία» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νήσος. Η Τζοάνα Μπουρκ, από τη Νέα Ζηλανδία, είναι καθηγήτρια Ιστορίας. Το βιβλίο της «Φόβος – Στιγμιότυπα από τον πολιτισμό του 19ου και του 20ού αιώνα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Σαββάλας. Το κείμενο αυτό δημοσιεύεται ταυτόχρονα στα ελληνικά από  «ΤΑ ΝΕΑ» και στα αγγλικά από τον «Guardian»