Ισλάμ και Δύση τότε και τώρα

Πριν από 23 χρόνια, ολόκληρος ο ισλαμικός κόσμος πήρε φωτιά εξαιτίας ενός βιβλίου που θεωρήθηκε βλάσφημο προς τον Μωάμεθ. Διπλωματικές αποστολές δέχθηκαν επίθεση, βιβλία κάηκαν, χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους. Και η πέτρα του σκανδάλου – ο Σαλμάν Ρούσντι, συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων» – αναγκάστηκε να περάσει στην παρανομία όταν το καθεστώς του Ιράν τον επικήρυξε. Ο ίδιος σήμερα διηγείται στο καινούργιο του βιβλίο την εμπειρία του. Αρκετοί άνθρωποι όμως που τον υπεράσπισαν ή μετέφρασαν το επίμαχο βιβλίο έπεσαν θύματα του μίσους και του φανατισμού.

Την περασμένη εβδομάδα, ο αμερικανός πρεσβευτής στη Λιβύη και άλλοι τρεις αμερικανοί αξιωματούχοι έχασαν τη ζωή τους όταν το έξαλλο πλήθος επιτέθηκε εναντίον του αμερικανικού προξενείου στη Βεγγάζη σε ένδειξη διαμαρτυρίας για ένα βίντεο που θεωρήθηκε βλάσφημο προς τον Μωάμεθ. Οι ταραχές επεκτάθηκαν σε πολλές αραβικές χώρες, ενώ ένα ιρανικό θρησκευτικό ίδρυμα εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία και αύξησε κατά 500.000 δολάρια την αμοιβή για το κεφάλι του Ρούσντι: όποιος τον ξεπαστρέψει θα εισπράξει «αμέσως» 3,3 εκατ. δολάρια.

Δεν άλλαξε λοιπόν τίποτα όλα αυτά τα χρόνια; Δεν διδάχθηκαν τίποτα η Ανατολή και η Δύση, ο φανατισμός, η δημαγωγία και η βλακεία παραμένουν ίδια και απαράλλαχτα; Οι πολιτισμοί είναι καταδικασμένοι να συγκρούονται, ο Σάμιουελ Χάντιγκτον δικαιώθηκε; Πρώτα απ’ όλα, δεν μπορεί να γίνει σύγκριση ανάμεσα στον «Τζόζεφ Αντον» – το ψευδώνυμο που διάλεξε ο Ρούσντι όταν κρύφτηκε – και τους σκοτεινούς δημιουργούς της «Αθωότητας των Μουσουλμάνων». Ο πρώτος έγραψε ένα σημαντικό βιβλίο με σκοπό να προβληματίσει, οι δεύτεροι γύρισαν μια άθλια ταινία με σκοπό να προκαλέσουν. Μεγάλες διαφορές όμως υπάρχουν και στις αντιδράσεις. Αυτή τη φορά, ήταν πολλοί οι Μουσουλμάνοι που ζήτησαν δημοσίως συγγνώμη για τη συμπεριφορά των ομοθρήσκων τους. Στο εσωτερικό του Ισλάμ έχει ανοίξει μια ενδιαφέρουσα συζήτηση, από τη μια μεριά είναι οι σκληροί – ιρανοί μουλάδες, φονταμενταλιστές της Αλ Κάιντα και λοιποί εξτρεμιστές – και από την άλλη οι πρωταγωνιστές και υπερασπιστές της Αραβικής Ανοιξης.

Ανεξάρτητα από τις διαφορές τους, πάντως, οι δύο κρίσεις αναδεικνύουν μια σύγκρουση ανάμεσα σε δύο ελευθερίες: την ελευθερία της έκφρασης, θεμέλιο λίθο της δυτικής δημοκρατίας, και την ελευθερία μιας κοινότητας – μουσουλμάνων, xριστιανών ή εβραίων – να λατρεύει τον Θεό της χωρίς κάποιος άλλος να τον προσβάλλει. Προς το παρόν υπερισχύει η δεύτερη: ο Ρούσντι είπε στο BBC ότι οι «Σατανικοί Στίχοι» σήμερα δεν θα ήταν δυνατόν να εκδοθούν. Πρέπει να βρεθεί όμως ένας συμβιβασμός, βασισμένος στον αμοιβαίο σεβασμό και την αμοιβαία ευθύνη. Αλλη λύση δεν υπάρχει, ή μάλλον υπάρχει, και έχει αίμα πολύ.