Τα δάνεια των ιταλών εμπόρων και η άνοδος των τοκογλύφων

Η Βενετία ήταν η πρώτη που μετέτρεψε το χρέος της σε διαπραγματεύσιμους τίτλους εξασφαλίζοντας μια λίγο – πολύ σίγουρη απόδοση στους κατόχους τους. Τον 14ο αιώνα, οι κύριες ιταλικές πόλεις θα τη μιμηθούν, αποκτώντας ένα χρέος που έμελλε να διαιωνιστεί.

Στη Φλωρεντία όλα αρχίζουν με πτωχεύσεις: το 1343 οι Περούτσι, που είχαν δανείσει τον Εδουάρδο Γ’ της Αγγλίας, υπέστησαν δεινό πλήγμα μετά την απόφαση του τελευταίου να κηρύξει πτώχευση. Ο δανεισμός των μοναρχών μετέτρεψε τους πλούσιους φλωρεντινούς εμπόρους, με πρώτους τους Μεδίκους, σε τραπεζίτες της Ευρώπης. Οι βασιλιάδες όμως είναι ιδιότροποι και οι κίνδυνοι μεγάλοι. Η πτώση των δύο οίκων, την οποία ακολούθησε αυτή των επίσης ισχυρών Μπάρντι, συγκλόνισε τη δημοκρατία.

Πρέπει να βρεθούν χρήματα και οι φόροι αποκλείονται. Οι ιταλοί έμποροι και τεχνίτες αντιστέκονται σθεναρά σε οποιαδήποτε άμεση φορολόγηση, την οποία θεωρούν κάτι που μπορεί να επιβάλλεται μόνο σε υποτελείς και ηττημένους. Αντί για φόρους, χορηγούν στο δημόσιο ταμείο δάνεια, εθελοντικά ή υποχρεωτικά, που αρχικά αποπληρώνονταν μέσα στα επόμενα χρόνια, πριν αρχίσουν να συσσωρεύονται.

Το 1347, τα κρατικά χρέη είχαν συγχωνευθεί σε ένα ταμείο, το monte commune, ένα κοινό βουνό χρεών. Οι Αρχές αναγνωρίζουν πως τους είναι αδύνατο να τα αποπληρώσουν άμεσα. Το ταμείο θεσπίζει ένα επιτόκιο μόλις 5%, αλλά επιτρέπει στους κατόχους χρεών να τα πωλούν στην αγορά.

Διαπιστώνει κανείς εδώ τη δημιουργία ενός δημόσιου χρέους με τη σύγχρονη έννοια του όρου, καθώς και τη μακρινή καταγωγή των τραπεζογραμματίων. Πάντως, ένα είναι σίγουρο. Τα χρέη των monti της Βενετίας και της Φλωρεντίας, όπως και αυτά των γενοβέζικων ομόλογών τους, των compere, μετατράπηκαν σύντομα σε μέσα πληρωμής.

Aυτό το «νόμισμα» δεν λείπει ποτέ, αντίθετα από τα νομίσματα των οποίων η ποσότητα εξαρτιόταν από το πολύτιμο μέταλλο που είχε η πόλη στη διάθεσή της. Το πρώτο monte, που δημιουργήθηκε το 1262 στη Βενετία, εξακολουθούσε να υφίσταται με την ονομασία monte vecchio όταν δημιουργήθηκε το 1482 ένα monte nuovo, το οποίο ακολούθησε το 1509 ένα monte nuovissimo… Στη Φλωρεντία δεν περίμεναν τόσο. Στα τέλη του 14ου αιώνα είχαν πολλαπλασιαστεί οι δημόσιες εκδόσεις τίτλων και οι νέοι τίτλοι πωλούνταν μερικές φορές στο μισό ή στο ένα τρίτο της ονομαστικής αξίας τους. Οι λόγοι αυτής της διαρκούς ανάγκης για χρήματα είναι περιστασιακοί – οι πολλές συγκρούσεις στις οποίες εμπλέκεται η πόλη – και δομικοί: ο φόρος, ολοένα και περισσότερο, απορροφάται από τους τόκους του χρέους. Ο πλούτος κατά συνέπεια κυκλοφορεί προς τα επάνω: τα έσοδα από τα δικαιώματα εκμετάλλευσης και τους φόρους σε είδη όπως το αλάτι, που επιβαρύνουν τους πολίτες, καταλήγουν στο πορτοφόλι αυτών που καταφέρνουν να συνάψουν τα πιο σημαντικά δάνεια. Το 1352, το 2% των πλουσιότερων Φλωρεντινών κατείχε το 25% του πλούτου• το 1427, το μερίδιο που κατείχαν έφτανε το 42%.

Επικρίσεις διατυπώθηκαν επίσης για μια διαδικασία η οποία στερεί το κεφάλαιο από τους δραστήριους και πλουτίζει τους αργόσχολους – μια κατηγορία που θα επανέλθει εναντίον των εισοδηματιών. Το χρέος βρίσκεται στην καρδιά των διεκδικήσεων των ciompi, των εργατών της υφαντουργίας, που εξεγείρονται το 1387. Ζητούν την απόσβεσή του, την κατάργηση των τόκων και επιθυμούν την επιβολή άμεσης φορολογίας. Ωστόσο η εξέγερση σαρώνεται και το βουνό συνεχίζει να ψηλώνει: το 1427, οι εισπράξεις δεν φτάνουν πια για να εξασφαλίσουν την εξυπηρέτηση του χρέους.

Το θέμα είναι ακόμη πιο καυτό επειδή το έντοκο δάνειο αποτελεί αντικείμενο σκληρής θεολογικής διαμάχης. Για τους Πατέρες της Εκκλησίας, το χρήμα πρέπει να κυκλοφορεί και να πηγαίνει σε αυτούς που το έχουν ανάγκη. Πρέπει να περιμένουμε τις αρχές του 15ου αιώνα για να παραδεχθεί ο Βερναρδίνος της Σιένας πως η αποταμίευση είναι θεμιτή όταν έχει στόχο να ευνοήσει μια επένδυση ευνοϊκή για τη γενική ευημερία.

Η αποδοκιμασία του κέρδους πλήττει το εμπόριο και τον έντοκο δανεισμό περισσότερο από ό,τι η διαφορά περιουσίας ανάμεσα στους φεουδάρχες και στους δουλοπάροικούς τους. Ωστόσο η πίστωση, ιδιαίτερα η ενυπόθηκη, διαδίδεται τόσο ώστε τον 15ο αιώνα οι Φραγκισκανοί θα δημιουργήσουν τα δικά τους monti, τα monti di pieta, που χρηματοδοτούνται από δωρεές και προορίζονται για τους φτωχούς.

Οι τοκογλύφοι είναι γενικά Εβραίοι. Καθώς γίνονται δεκτοί στις πόλεις βάσει συμφωνιών που ορίζουν τα επιτόκια και τις συνθήκες της δραστηριότητάς τους, είναι συχνά υποχρεωμένοι να αναδιαπραγματεύονται προς τα κάτω τα πλεονεκτήματά τους, ακόμη και να αγοράζουν το δικαίωμα διαμονής τους στην πόλη προσφέροντας χρήματα στην κοινότητα. Μολονότι το Βατικανό καταδικάζει σταθερά την τοκογλυφία, οι νομικοί επιχειρούν να προσαρμόσουν το δόγμα: στο κάτω κάτω, αυτός που παρακινημένος από τη χριστιανική φιλανθρωπία δανείζει έναν δυστυχή, δεν στερείται άραγε το κέρδος που θα είχε από μια άλλη χρήση των χρημάτων του; Σταδιακά εμπεδώνεται η διάκριση ανάμεσα στο θεμιτό και στο αθέμιτο επιτόκιο, η οποία βασίζεται στο ύψος τους.

Η αγορά των monti παραμένει ζωντανή και δραστήρια. Μέχρι 5% του δημόσιου χρέους, εκτιμά ο ιστορικός Λουτσιάνο Πετσόλο, αλλάζει χέρια κάθε χρόνο – μέσω διαθηκών, ευεργεσιών προς τους φτωχούς ή χρησιμεύοντας ως εγγύηση. Το 1425 γεννιέται μάλιστα ένα τελευταίο monte delle fanciulle, για να επιτρέψει στους επικεφαλής οικογενειών να κάνουν να καρποφορήσουν τα ποσά που προορίζουν για την προίκα των θυγατέρων τους. Οι καταθέσεις γίνονται ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και αποδίδουν σύνθετους τόκους. Αν το κορίτσι πεθάνει ή μπει στο μοναστήρι πριν από την προθεσμία, αποδίδεται μόνο το κεφάλαιο. Το σχήμα έχει επιτυχία μέχρι την ημέρα που ο Λαυρέντιος ο Μεγαλοπρεπής αναστέλλει τις πληρωμές. Το μέτρο προκαλεί δυσαρέσκειες που καταλήγουν στην άνοδο στην εξουσία του δομινικανού μοναχού Ιερώνυμου (Τζιρόνιμο) Σαβοναρόλα, το 1494, για μια εφήμερη δημοκρατική και έντονα πουριτανική κυβέρνηση.

Παρά την πτώση της πραγματικής αξίας των τίτλων, μερικές φορές σε πολύ μικρά κλάσματα της ονομαστικής αξίας τους, παρά τα μορατόρια στην καταβολή των τόκων, το να έχεις τίτλους ενός δημόσιου θησαυροφυλακίου, ακόμη και αναιμικού, είναι καλή δουλειά. Ωστόσο είναι ένα σπορ μιας ελίτ: το 1427, 86% των monti ανήκουν στο 10% των Φλωρεντινών, ενώ 71% των νοικοκυριών δεν έχουν κανένα τίτλο και υποχρεώνονται μερικές φορές να χρεωθούν για να συμμετάσχουν σε υποχρεωτικά δάνεια. Οι κύριοι πιστωτές ασκούν έλεγχο στη χρεωμένη κοινότητα.