Το χειρόγραφο που «καίει» τον Κανταρέ

Ο Ισμαήλ Κανταρέ στην πρώτη, χειρόγραφη, εκδοχή του βιβλίου του «Ο χειμώνας της μεγάλης μοναξιάς» υμνούσε απροκάλυπτα τον Χότζα για τη σύγκρουσή του με τον Νικίτα Χρουστσόφ. Το γεγονός συνέβη στη Μόσχα τον Νοέμβριο του 1961, όταν στη διάσκεψη των 81 ηγετών κομμουνιστικών κομμάτων από όλες τις χώρες ο Χότζα κατηγόρησε για ρεβιζιονισμό τον ηγέτη της Σοβιετικής Ενωσης και τάχθηκε με τον Μάο Τσε Τουνγκ. Αυτό είχε ως συνέπεια την πολιτική απομόνωση της Αλβανίας και τη μετέπειτα περίοδο βάρβαρης καταπίεσης και διωγμού οποιουδήποτε παρεξέκλινε από τον «σοσιαλιστικό ρεαλισμό» και τον δρόμο προς τον «λαϊκό παράδεισο» του Χότζα.

Στα αλβανικά δικαστήρια ολοκληρώθηκε η δίκη σε πρώτο βαθμό, δίχως όμως να τον δικαιώσει οριστικά. Η χήρα Χότζα παρέδωσε το χειρόγραφο στο αλβανικό κράτος ως θεματοφύλακά του ώσπου να τελεσιδικήσει η υπόθεση, καθώς ο Ισμαήλ Κανταρέ έκανε έφεση κατά της πρωτόδικης απόφασης.

Ωστόσο μέσα από αυτή τη δημόσια αντιπαράθεση του συγγραφέα και της 95χρονης άλλοτε πανίσχυρης Νεζμιγέ Χότζα σήμερα οι Αλβανοί έχουν τη δυνατότητα να μάθουν λεπτομέρειες για τη στάση του συγγραφέα κατά τη διάρκεια αυτής της ζοφερής περιόδου.

Το βιβλίο εκδίδεται το 1971 με τίτλο «Ο χειμώνας της μεγάλης μοναξιάς», αλλά η αλβανική λογοκρισία διατάζει την απαγόρευση της κυκλοφορίας του. Η «Μεγάλη μοναξιά» προσέβαλλε τους αλβανούς κομμουνιστές, οι οποίοι, σύμφωνα με την προπαγάνδα, δεν ήταν απομονωμένοι από τα περισσότερα κομμουνιστικά κόμματα, αφού είχαν στο πλευρό τους άλλους «γνήσιους κομμουνιστές». Ο Κανταρέ δεν επεδίωκε να υπονομεύσει με τον τίτλο του βιβλίου το καθεστώς, αλλά κινδύνευσε να σταλεί στο εκτελεστικό απόσπασμα. Λέγεται πάντως ότι γλίτωσε έπειτα από παρέμβαση της τότε ισχυρής Νεζμιγέ.

Το βιβλίο εκδόθηκε ξανά το 1978 με τίτλο «Ο μεγάλος χειμώνας» και ο Κανταρέ συνέχισε να γράφει υπό την υψηλή προστασία του Χότζα, ασκώντας ήπια κριτική προς το καθεστώς μέσα από τα ιστορικά του μυθιστορήματα και τις συχνές αναφορές του στις αρχαιοελληνικές τραγωδίες.

Ο Ισμαήλ Κανταρέ γεννήθηκε το 1936 στο Αργυρόκαστρο (όπου είχε γεννηθεί και ο συντοπίτης του, ο Χότζα, το 1908). Σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο των Τιράνων και στο Ινστιτούτο Λογοτεχνίας Γκόρκι της Μόσχας. Ασχολήθηκε στην αρχή με τη δημοσιογραφία και κατά τη διάρκεια του καθεστώτος Χότζα χρημάτισε πρόεδρος του Πολιτιστικού Ινστιτούτου που είχε ιδρύσει η Νεζμιγέ Χότζα, προτού ζητήσει το 1990 άσυλο στη Γαλλία, η οποία και έδωσε τη γαλλική υπηκοότητα στον βαλκάνιο συγγραφέα των έργων «Ο στρατηγός του νεκρού χειμώνα» (1963), «Ρημαγμένος Απρίλης» (1978) κ.λπ.

Το 2005, όμως, όταν κέρδισε το βραβείο Μπούκερ, ξεκίνησε έντονη συζήτηση για τον συγγραφέα, ο οποίος με τα έργα του – ιδιαίτερα με το μυθιστόρημα «Ο μεγάλος χειμώνας» – επαινούσε τον Χότζα και την απόσχισή του από το σοβιετικό καθεστώς. Η εφημερίδα «Γκάρντιαν» ανέφερε ότι «εκείνα τα χρόνια υπάρχουν κάποιες ενδείξεις πως ο Κανταρέ συμμετείχε στην αναθεώρηση της Ιστορίας και στη χρήση της ως ιδεολογικού όπλου».

Η απάντησή του στα επικριτικά σχόλια ήρθε με μια συνέντευξη το 2009 στον ελβετικό Τύπο: «Δεν είμαι πολιτικός συγγραφέας και, πολύ περισσότερο, σε ό,τι αφορά τη λογοτεχνία δεν πρέπει να υπάρχουν πολιτικοί συγγραφείς. Το γράψιμό μου δεν είναι πιο πολιτικό από ό,τι η αρχαία ελληνική τραγωδία».