[Το πνεύμα του τόνου] Περί του φόβου κ.λπ.

Πριν από αρκετά χρόνια σχολιάζοντας μια επηρμένη δήλωση παλαίμαχου πολιτικού που καυχιόταν ότι δεν φοβήθηκε ποτέ τίποτα, είχα γράψει πως εγώ τουλάχιστον τρέμω με ανθρώπους που δηλώνουν πως δεν φοβούνται τίποτε. Διότι ο εχέφρων άνθρωπος πάντα κάτι έχει να φοβάται, κάποιο είναι το οριακό σημείο πάνω στο οποίο ή πέρα από το οποίο δεν θα προχωρούσε. Για άλλους είναι ο φόβος Θεού, για άλλους η αξία άνθρωπος, για άλλους μια εσωτερική φωνή, το σωκρατικό δαιμόνιο, που ορίζει πού και πώς ξεπερνάς το όριο του φόβου να εξευτελιστείς, να γίνεις τύραννος, απάνθρωπος ή δολοφόνος. Γιατί λοιπόν στις μέρες που περνάμε δεν πρέπει να φοβάμαι τι μέλλει γενέσθαι, αν αύριο θα είμαι ξεκρέμαστος, αδέκαρος, έρμαιος σε χέρια κερδοσκόπων ή άγριων εκμεταλλευτών της μιζέριας μου; Ο φόβος είναι θεμελιώδες ανθρώπινο συναίσθημα αλλά χειρότερο είναι το δέος, δηλαδή ο φόβος που έρχεται από πράγματα που δεν μπορείς να ελέγξεις. Μια επιδημία, ένας σεισμός, ένας κατακλυσμός αλλά και μια οικονομική χρεοκοπία, ένα κραχ είναι δεινά και δεν είναι δυνατόν να τα προβλέψει ή να τα αντιμετωπίσει ο δεινότερος, κατά τον Σοφοκλή, άνθρωπος. Αλλο πράγμα βέβαια ο φοβιτσιάρης άνθρωπος και άλλο ο φοβισμένος. Και άλλο βέβαια και ο πανικόβλητος. Θα έλεγα στην εποχή και στις συνθήκες που βιώνουμε δημιουργικός σχεδόν είναι ο λελογισμένος φόβος, τα μάτια μας για πάντα ανοιχτά και ξάγρυπνα ενώπιον του θηρίου που καιροφυλακτεί.