Μαθήματα οικονομίας στους υπερχρεωμένους της ευρωζώνης

Από τη δεκαετία του 1990 το σουηδικό μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης είχε μια αξεπέραστη μοναδικότητα καθώς συνδύαζε τις αρετές των δύο άλλων μοντέλων (αγγλοσαξονικό ή νεοφιλελεύθερο και κεϊνσιανό ή κεντροευρωπαϊκό) χωρίς να ταλανίζεται από τις αδυναμίες τους. Με την ευρωπαϊκή κρίση χρέους να εισέρχεται σε μια νέα φάση επέκτασης και διάχυσης – διότι η ανακούφιση που προσέφερε σε όλους τους εταίρους η επιτυχία του ελληνικού PSI φαίνεται πως ήταν, φευ, πρόσκαιρη – και με το κόστος δανεισμού της Ισπανίας και της Ιταλίας να παίρνει και πάλι την ανιούσα, η σκανδιναβική χώρα που εντάχθηκε μόλις το 1994 στην ΕΕ (ενώ πάσχιζε να ορθοποδήσει από τη μεγαλύτερη κρίση της νεότερης ιστορίας της) επανέρχεται δυναμικά ως μοντέλο εξόδου από την κρίση.

Την ώρα, όμως, που ο ισπανός Πρωθυπουργός Μαριάνο Ραχόι παραδέχεται ότι εισηγείται για τη χώρα του «τον πιο αυστηρό προϋπολογισμό από την εποχή της αποκατάστασης της δημοκρατίας», από το 1975 δηλαδή, ο Μπο Λούντγκρεν, πρώην υπουργός Οικονομικών και υπεύθυνος για την τραπεζική και οικονομική αναδιάρθρωση της χώρας την περίοδο 1992-1994, δηλώνει κατηγορηματικά στο γαλλικό «Figaro»: «Μεγάλες δόσεις λιτότητας χορηγήθηκαν στην Ισπανία και στις άλλες υπερχρεωμένες χώρες σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Η θεραπεία αυτή θα παρατείνει την ύφεση… Πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο»! Ο Λούντγκρεν εξηγεί ότι «η δυσκολία έγκειται στην εξεύρεση της σωστής δόσης για να μη γίνει η λιτότητα τροχοπέδη της ανάπτυξης».

Θα υπέθετε κανείς ότι πρόκειται για έναν από τους γνωστούς Σοσιαλδημοκράτες πολιτικούς, που αδιαφορούν για τα ελλείμματα αν με αυτά θα πρέπει να χρηματοδοτηθούν η οικονομική δραστηριότητα και η απασχόληση. Ο Λούντγκρεν, όμως, που σήμερα είναι διευθυντής της σουηδικής Υπηρεσίας Δημοσίου Χρέους, είναι ένας δεξιός πολιτικός, δεξί χέρι τα χρόνια της κρίσης του Καρλ Μπιλντ. Η κυβέρνηση του Μετριοπαθούς Κόμματος του Μπιλντ είχε να αντιμετωπίσει το 1992 μια κρίση με πολλές αναγωγές στην κρίση που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη: σκάσιμο της φούσκας των ακινήτων, υπερχρεωμένα νοικοκυριά, πέντε από τις επτά μεγαλύτερες σουηδικές τράπεζες ουσιαστικά χρεοκοπημένες.

ΤΟ ΣΧΈΔΙΟ. Αφού ευτύχησε να εξασφαλίσει τη συναίνεση του αντιπολιτευόμενου Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος, ο Μπιλντ εφάρμοσε τότε ένα σχέδιο δημοσίων επενδύσεων το οποίο στηριζόταν σε δύο πυλώνες:

n Πρώτον, στη δημιουργία μιας «κακής τράπεζας» που ανέλαβε να καλύψει όλα τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια των τραπεζών της χώρας και επίσης να επιστρέψει τα κρατικά κεφάλαια που δαπανήθηκαν για επενδύσεις πίσω στους φορολογουμένους.

n Δεύτερον, στη δημιουργία ενός Εθνικού Γραφείου Χρεών για την εποπτεία του τραπεζικού τομέα και συγκεκριμένα τις αυξήσεις κεφαλαίων και τις διαγραφές χρεών, που γίνονταν μόνο κατόπιν δικής του εγκρίσεως.

Συνολικά η κυβέρνηση Μπιλντ «έριξε» στην οικονομία 65 δισ. κορόνες, ποσό που αντιστοιχεί στο 4% του τότε ΑΕΠ της χώρας και σε σχεδόν… 1 τρισ. σημερινά δολάρια! Με τα μέτρα αυτά προσπάθησε να επαναφέρει μια οικονομία με δημοσιονομικό έλλειμμα 12% του ΑΕΠ και με ανεργία 9,5% το 1993 και με ένα δημόσιο χρέος που έφθασε στο 80% του ΑΕΠ το 1995. Το 1992 η Σουηδία άρχισε να εφαρμόζει μέτρα δημοσιονομικής προσαρμογής (ταυτόχρονα με μέτρα ιδιωτικοποιήσεων και απορρύθμισης της οικονομίας εν γένει) που υπολογίστηκε ότι αντιστοιχούσαν στο 11% του ΑΕΠ των επτά ετών που ακολούθησαν (της περιόδου 1992-1999 δηλαδή). Συγκριτικά ας σημειωθεί ότι τα μέτρα που εφαρμόζονται στην Ελλάδα αντιστοιχούν περίπου στο 15% του ΑΕΠ της διετίας 2010-2012!

Τέτοια παραδείγματα φαίνεται πως είχε στο μυαλό του ο πρώην υπουργός Οικονομικών και νυν αρμόδιος για τη μείωση του δημοσίου χρέους της Σουηδίας όταν έκανε λόγο για «μεγάλες δόσεις λιτότητας σε μικρό χρονικό διάστημα». Βεβαίως η σουηδική συνταγή εξόδου από την κρίση περιελάμβανε επίσης μέτρα νομισματικά που δεν μπορεί να λάβει καμία κυβέρνηση κράτους-μέλους της ΕΕ, και δη της ευρωζώνης. Είναι χαρακτηριστικό ότι εκτός από την υποτίμηση κατά 25% της σουηδικής κορόνας (μέτρο για την τόνωση της ανταγωνιστικότητας) η κυβέρνηση Μπιλντ, όταν ανέβηκε στην εξουσία το 1992, για να αποτρέψει την αθρόα εκροή κορονών από τη χώρα είχε εκδώσει έντοκα γραμμάτια με επιτόκια εξωπραγματικά, που έφθαναν στο… 500%.

Μοντέλο μοναδικό. Είναι αλήθεια ότι ο Μπιλντ εφάρμοσε μια πολιτική αποδυνάμωσης αλλά όχι κατάλυσης του φημισμένου για τη γενναιοδωρία του κράτους πρόνοιας που είχαν οικοδομήσει οι Σοσιαλδημοκράτες μεταπολεμικώς. Το συντελεσθέν οικονομικό θαύμα, όμως, στηρίχθηκε κατά κύριο λόγο στο στιβαρό κοινωνικοπολιτικό υπόβαθρο που διέθετε η χώρα. Στο συγκριτικά υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης των Σουηδών, στην πολιτική συνέχεια, στη δημιουργία ενός εργατικού δυναμικού με υψηλή επαγγελματική κατάρτιση και μεγάλη προσαρμοστικότητα στις νέες τεχνολογίες, σε ένα θεσμικό πλαίσιο που εμπνέει πλήρη εμπιστοσύνη και επίσης σε έναν παράγοντα που αποτελεί το ζητούμενο σε πολλές χώρες που θαυμάζουν το περιβόητο «σουηδικό μοντέλο»: την κοινωνική συναίνεση.

Η Σουηδία δεν απέκτησε εν μια νυκτί τα συγκριτικά πλεονεκτήματα τα οποία κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα τής επέτρεψαν να προοδεύσει οικονομικά αλλά και να διασφαλίσει ένα κράτος πρόνοιας που αποτελεί υπόδειγμα για το σύνολο σχεδόν των κυβερνήσεων της ηπειρωτικής Ευρώπης. Σε ό,τι αφορά το υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης των Σουηδών και εν γένει το πολύτιμο «κοινωνικό κεφάλαιο» της χώρας, αρκεί να αναφερθεί ότι η υποχρεωτική εκπαίδευση καθιερώθηκε στη Σουηδία το 1842. Ενώ ο περίφημος θεσμός του ombudsman, δηλαδή του Συνήγορου του Πολίτη, τον οποίο η Ελλάδα υιοθέτησε μόλις προ δεκαετίας, στη Σουηδία ισχύει από το 1810! Επίσης, κοινωνικές και πολιτικές πρακτικές χρόνων επέτρεψαν τη διαμόρφωση μιας κοινωνικής συναίνεσης σε ό,τι αφορά τον σεβασμό σε ορισμένες «κοινώς παραδεδεγμένες αρχές», όπως είναι η αρχή της ελεύθερης αγοράς.

«Οικονομικός πολιτισμός». Το αποτέλεσμα των διεργασιών αυτών ήταν να δημιουργηθεί στη Σουηδία ένας «οικονομικός πολιτισμός» που επιτρέπει, για παράδειγμα, ο ισχυρός παρεμβατικός ρόλος του κράτους στην οικονομία, ακόμη και η απειλή κρατικοποιήσεων, να μην τρομάζει τον βιομηχανικό κόσμο της χώρας και να μην αποτελεί τροχοπέδη για τις επενδύσεις. Αλλωστε, παρά την αισθητή παρουσία του κράτους στην οικονομική δραστηριότητα της χώρας, το 90% της βιομηχανικής παραγωγής της Σουηδίας προέρχεται από ιδιωτικές επιχειρήσεις, που παρά τους υψηλούς συντελεστές φορολόγησης (ιδιαίτερα στη φορολόγηση εισοδημάτων φθάνουν στο 60%) διατηρούν την ανταγωνιστικότητά τους και επίσης συμβάλλουν στη διατήρηση συνθηκών πλήρους απασχόλησης, αφού η ανεργία παραμένει επί σειρά ετών κάτω από το 5%.

Φαίνεται πως δικαίως ο ΟΟΣΑ έχει αποφανθεί ότι η εφαρμογή του σουηδικού μοντέλου ανάπτυξης είναι μια δύσκολη υπόθεση για τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Κι αυτό όχι μόνο επειδή οι σουηδικές κυβερνήσεις διαθέτουν περιθώρια νομισματικών χειρισμών που δεν διαθέτουν οι χώρες που συμμετέχουν στο ευρώ. Αλλωστε, αν και στις 14 Σεπτεμβρίου 2003 οι σουηδοί ψηφοφόροι απέρριψαν με δημοψήφισμα τη συμμετοχή της χώρας τους στο κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα, η Κεντροδεξιά πασχίζει να εντάξει τη Σουηδία στην ΟΝΕ. Και κάθε προσπάθεια της στοιχίζει. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα, το πάθημα του Καρλ Μπιλντ να κατέβει στις εκλογές του Σεπτεμβρίου του 1998 με σύνθημα την ένταξη στο ευρώ για να συντριβεί από τον Σοσιαλδημοκράτη Γκόραν Πέρσον.