Η μεταμόσχευση έγινε με… μαρκαδόρο

«Η επιστήμη, αγόρι μου, είναι φτιαγμένη από λάθη. Αλλά πρόκειται για χρήσιμα λάθη, γιατί βήμα βήμα μάς φέρνουν πιο κοντά στην αλήθεια», έγραφε ο Ιούλιος Βερν στο «Ταξίδι στο κέντρο της γης» και ενδέχεται η άποψή του αυτή να αποτελεί μία από τις βασικές αρχές της εξέλιξης της επιστήμης.

Αν ο Αϊνστάιν είχε ζήσει έως τη δεκαετία του ’90, θα διαπίστωνε ότι η εισαγωγή της κοσμολογικής σταθεράς (Λ) στις εξισώσεις του δεν ήταν «το μεγαλύτερο λάθος της ζωής του», όπως ο ίδιος δήλωνε, αλλά μια καθ’ όλα (σήμερα) σωστή κίνηση.

Το ίδιο ενδέχεται να συμβεί και στην περίπτωση των επιστημόνων του διεθνούς πειράματος Opera, οι οποίοι ενώ τον Σεπτέμβριο του 2011 κοινοποίησαν στοιχεία σύμφωνα με τα οποία το υποατομικό σωματίδιο νετρίνο ταξιδεύει ταχύτερα από το φως, σήμερα είναι αναγκασμένοι να επαναλάβουν το πείραμα, καθώς διαπιστώθηκε η ύπαρξη τεχνικών σφαλμάτων – ένα χαλαρό καλώδιο οπτικής ίνας και ένα ασυγχρόνιστο ρολόι. Η εκτίμηση περί λάθους όμως δεν είναι οριστική. Το νετρίνο ενδέχεται ακόμη να είναι ταχύτερο του φωτός.

Αν είναι όντως αλήθεια ότι η επιστήμη και η γνώση γενικότερα εξελίχθηκαν διαμέσου μιας σειράς από λάθη, είναι επίσης αλήθεια ότι μεταξύ λάθους και συνειδητού «ολισθήματος» ή κοινώς απάτης η διαφορά είναι πολύ μεγάλη. «Από τη μία πλευρά υπάρχουν οι αγύρτες, ενώ από την άλλη υπάρχει πάντα ένα περιθώριο λάθους το οποίο δεν πρόκειται να μηδενιστεί ποτέ. Οταν σε ένα πολυσύνθετο πείραμα, όπως εκείνα της σημερινής φυσικής, υπάρχουν 750.000 ηλεκτρικές συνδέσεις, μία από αυτές ενδέχεται να μη λειτουργήσει σωστά», εξηγεί ο Τζιοβάνι Μπατιμέλι, ιστορικός της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Σαπιέντσα της Ρώμης.

Το ίδιο το νετρίνο, «το πιο κοντινό στο τίποτα σωματίδιο που υπάρχει», ήρθε στο φως με τρόπο επεισοδιακό. Ο πατέρας του, ο αυστριακός θεωρητικός φυσικός Βόλφγκανγκ Πάουλι, ήταν πρωτοπόρος της κβαντικής φυσικής. Το 1945 και ύστερα από πρόταση του ίδιου του Αϊνστάιν του απονεμήθηκε το Νομπέλ Φυσικής.

Μάλιστα, ο Πάουλι ήταν φημισμένος στους επιστημονικούς κύκλους για τη μοναδική του «ικανότητα» να προκαλεί τη δυσλειτουργία του εξοπλισμού των πειραμάτων απλώς και μόνο όντας παρών σε αυτά (για το «φαινόμενο Πάουλι» ο λόγος).

Αφού υπέθεσε την ύπαρξη του νετρίνου το 1930, στη συνέχεια στοιχημάτισε ένα κιβώτιο σαμπάνιες υπέρ της μη δυνατότητας απόδειξης της ύπαρξής του. Το 1956, δυόμισι χρόνια πριν από τον θάνατό του, ο Βόλφγκανγκ Πάουλι θα πληροφορηθεί ότι το νετρίνο όντως υπάρχει.

Οι επιστήμονες του Opera όμως δεν είναι οι μόνοι που αναγκάζονται να προσεγγίσουν την αλήθεια σκοντάφτοντας. Σύμφωνα με έρευνα του πρακτορείου Reuters και της «Wall Street Journal», από το 2001 έως το 2011 οι μελέτες που αποσύρθηκαν από τα επιστημονικά περιοδικά μετά τη διαπίστωση λάθους δεκαπενταπλασιάστηκαν. Οταν αποσύρεται μια δημοσίευση, αναγκαστικά αποσύρονται και όλες όσες στη συνέχεια βασίστηκαν σε αυτήν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση παραποίησης αναφορικά με ένα «πολυεμβόλιο» κατά του καρκίνου: η παραποίηση των στοιχείων είχε ως αποτέλεσμα την απόσυρση ακόμη 18 μελετών, καθώς και την ολική απαξίωση μιας δεκαετίας ερευνών της περίφημης Κλινικής Μayo.

Μεταξύ των επιστημόνων που είχαν δίκιο ακόμη και όταν έκαναν λάθος ξεχωρίζει αρνητικά ο αμερικανός φυσικός Ρόμπερτ Μίλικαν. Εκτός από σοβινιστής, αντισημίτης και αυταρχικός με τους μαθητές του, ο Μίλικαν είχε την άσχημη συνήθεια να «πειράζει» τα στοιχεία: δημοσιοποιούσε μόνο όσα επαλήθευαν τις υποθέσεις του και απέκρυβε όλα τα υπόλοιπα. Υστερα από μακρά σειρά παραποιήσεων ο Μίλικαν κατάφερε όχι μόνο να μετρήσει το φορτίο του ηλεκτρόνιου (1909), αλλά και να λάβει μερικά χρόνια αργότερα το Νομπέλ Φυσικής (1923).