Από την ευφορία του 2002 στην κρίση του 2011

Αργά το βράδυ στις 18 Μαρτίου 1998 ο τότε υπουργός Οικονομίας Γιάννος Παπαντωνίου συνομιλούσε τηλεφωνικώς με τον Τέο Βάιγκελ, τον γερμανό ομόλογό του. Ηταν η κρισιμότερη στιγμή των τετράμηνων διαπραγματεύσεων που είχαν προηγηθεί, με επισκέψεις ελλήνων αξιωματούχων στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες που είχαν στόχο την ένταξη της Ελλάδας στον Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών (ERM). Η συνομιλία γίνεται μάλιστα από τηλέφωνο της Βουλής για λόγους απόλυτης εχεμύθειας, ενώ έχει προηγηθεί ανταλλαγή απόψεων μεταξύ του τότε πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη με τον γερμανό καγκελάριο Χέλμουτ Κολ. Οι δύο υπουργοί Οικονομίας προσπάθησαν να γεφυρώσουν τις αντικρουόμενες απόψεις, καθώς οι Γερμανοί ζητούσαν υποτίμηση της δραχμής 25% και η ελληνική πλευρά πρότεινε 10%. Κατέληξαν τελικά σε υποτίμηση 14% και σε ισοτιμία 357 δρχ. Ωστόσο, η ισοτιμία δραχμής – ευρώ διαμορφώθηκε ενάμιση χρόνο αργότερα (15 Ιανουαρίου 2000) σε 340,75 δρχ., ύστερα από σχετική απόφαση του Ecofin και αφού είχαν προηγηθεί ισχυρές πιέσεις από τις αγορές συναλλάγματος, οι οποίες εκδηλώθηκαν με αθρόα εισροή κεφαλαίων στη χώρα. Την 1η Ιανουαρίου 2002, τα τραπεζογραμμάτια και κέρματα του ευρώ τέθηκαν πανηγυρικά σε κυκλοφορία ταυτόχρονα στην Ελλάδα και στις λοιπές 11 χώρες-μέλη της ευρωζώνης, σημειώνοντας τη μεγαλύτερη νομισματική μετάβαση που πραγματοποιήθηκε ποτέ καθώς αφορούσε 12 ευρωπαϊκές χώρες με 308 εκατ. κατοίκους. Η είσοδος του ευρώ στην Ελλάδα συνοδεύτηκε από επικοινωνιακή καμπάνια με στόχο, όπως θυμίζει σήμερα ο τότε υπουργός Οικονομίας Νίκος Χριστοδουλάκης, να καλλιεργηθεί φιλικό κλίμα υπέρ του νέου νομίσματος. Παράλληλα, η διπλή αναγραφή των τιμών σε ευρώ και δραχμές διατηρήθηκε για μεγάλο διάστημα, αλλά τα φαινόμενα κερδοσκοπίας που εκδηλώθηκαν στη στρογγυλοποίηση των τιμών μονοπωλούσαν για αρκετούς μήνες την εσωτερική επικαιρότητα.

ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΜΑΑΣΤΡΙΧΤ. Πάντως, η Ελλάδα την εποχή εκείνη παρουσίαζε εντελώς αντίθετη εικόνα από τη σημερινή με υψηλές βαθμολογίες από τους οίκους αξιολόγησης, αίσθημα ευφορίας αλλά και περιβάλλον οικονομικής σταθερότητας έπειτα από αυστηρή λιτότητα, η οποία διαμόρφωσε τις συνθήκες ώστε η χώρα να ικανοποιεί τα κριτήρια του Μάαστριχτ, αλλά και χάρη στη δραστική μείωση των επιτοκίων και του πληθωρισμού και την είσοδο σε ένα ισχυρό νόμισμα. Οι θετικές προοπτικές αντικατοπτρίστηκαν στην επιτάχυνση της ανάπτυξης, η οποία από μέσο ρυθμό 1,5% του ΑΕΠ περίπου στη διάρκεια δύο δεκαετιών (1974-94) διαμορφώθηκε κατά μέσο όρο στο 4% τη δεκαετία 1997-2007. «Επρόκειτο όμως για ανάπτυξη που βασίστηκε κυρίως στην υπερκατανάλωση, χωρίς να υιοθετηθούν οι απαραίτητες διαρθρωτικές αλλαγές, οι οποίες θα εξασφάλιζαν την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας», παρατηρεί ο Γιάννης Στουρνάρας, γενικός διευθυντής του ΙΟΒΕ, ο οποίος συμμετείχε στο οικονομικό επιτελείο κατά την προετοιμασία για την ένταξη της Ελλάδας στην ΟΝΕ και κατ’ επέκταση στο ευρώ.

ΟΙ ΒΟΡΕΙΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΝΟΤΙΟΙ. Η υποχώρηση της ανταγωνιστικότητας δεν αποτέλεσε μόνο ελληνικό φαινόμενο. Χαρακτήρισε συνολικά τις χώρες της περιφέρειας, οι οποίες σήμερα μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008 και την εμβάθυνση της οικονομικής κρίσης έχουν μετατραπεί σε αδύναμους κρίκους της ευρωζώνης. Μετά την ένταξη στο ευρώ οι προσπάθειες οικονομικής εξυγίανσης ατόνησαν, ιδίως στις χώρες του Νότου. Αντίθετα, οι χώρες του Βορρά επέτειναν τις προσπάθειες ενίσχυσης των οικονομιών τους, εξέλιξη που είχε ως αποτέλεσμα τη διεύρυνση του ρήγματος ανταγωνιστικότητας μεταξύ Βορρά και Νότου, η οποία βρίσκεται στην καρδιά των σημερινών προβλημάτων που αντιμετωπίζει η ευρωζώνη.

ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΟΡΥΦΗΣ. Μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers οι ευρωπαίοι ηγέτες έχουν πραγματοποιήσει 21 συναντήσεις κορυφής, αλλά και δεκάδες διμερείς συναντήσεις με κύριο ζητούμενο τη διάσωση των υπερχρεωμένων χωρών – Ελλάδα, Ιρλανδία, Πορτογαλία – αλλά και του ευρώ. Στόχος που αποτελεί, όπως είχε δηλώσει τον περασμένο Ιούλιο η Καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ, «ιστορικό καθήκον» των ευρωπαίων ηγετών. Πάντως, το ευρώ βρέθηκε για πρώτη φορά στη δίνη κρίσης το 2003 κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Ιράκ, καθώς είχε εκτιμηθεί ότι η κατάρρευση του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος θα επηρέαζε αρνητικά και το κοινό νόμισμα, κάτι που τελικώς αποφεύχθηκε. Αντίθετα, μετά το 2003 το ευρώ εισήλθε σε περίοδο σταδιακής ανατίμησης, δίνοντας τροφή σε έντονες συζητήσεις γύρω από την ανάγκη υποτίμησής του για να ενισχυθούν οι ευρωπαϊκές εξαγωγές.