Αυτός που «άλλους έσωσεν, εαυτόν ου δύναται σώσαι»

Τον Απρίλιο του 1990 στην Αθήνα ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης κερδίζει τις εκλογές και εκλέγεται πρωθυπουργός. Τις ίδιες ημέρες στο Αγιον Ορος ο ιερομόναχος Εφραίμ «προάγεται» – προχειρίζεται – σε αρχιμανδρίτη και ενθρονίζεται ως ηγούμενος στην Ιερά Μονή Βατοπεδίου. Σύμπτωση. Το μόνο που συνδέει τους δύο άνδρες είναι ότι διοικητής του Αθω εκείνη την περίοδο είναι ο αλευροβιομήχανος Κ. Λούλης, προσωπικός φίλος του νεοεκλεγέντος πρωθυπουργού, χορηγός και υποστηρικτής του Εφραίμ. Είκοσι ένα χρόνια αργότερα ο ηγούμενος θα πάρει τον δρόμο για τη φυλακή και ο Κ. Μητσοτάκης θα κάνει μια οργισμένη δήλωση για τον υπερασπιστεί.

Δεν είναι ο μόνος. Ο ίδιος ο Βλαντίμιρ Πούτιν – ο πιο διάσημος φίλος της Μονής Βατοπεδίου μαζί με τον πρίγκιπα Κάρολο της Αγγλίας – , πολιτικοί, δικαστικοί, οικονομικοί και εκκλησιαστικοί παράγοντες, ακόμη και μια ομάδα στο facebook θα διαμαρτυρηθούν για την απόφαση της ελληνικής Δικαιοσύνης για την προφυλάκισή του.

Αν μη τι άλλο, αυτή την απόφαση της ελληνικής Δικαιοσύνης ήταν το μόνο που ο καθηγούμενος Εφραίμ δεν περίμενε. Για είκοσι χρόνια ήταν ισχυρός, μεσολαβούσε ανάμεσα στους θνητούς και την Παναγία, έσωζε ψυχές και περιουσίες. Και ξαφνικά, στα 55 του χρόνια βλέπει τον κόσμο – του – να γυρίζει ανάποδα. «Αλλους έσωσεν, εαυτόν ου δύναται σώσαι».

ΣΤΗΝ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟ. Ο Βασίλης Κουτσού γεννήθηκε το 1956 στην Περιστερωνοπηγή Αμμοχώστου στην Κύπρο. Μέλος πολύτεκνης οικογένειας, στράφηκε νωρίς στην Εκκλησία, παρακολουθούσε μαθήματα βυζαντινής μουσικής και μετά το γυμνάσιο μπήκε στην Ιερατική Σχολή «Απόστολος Βαρνάβας» στη Λευκωσία, με την πρόθεση να γίνει ιερωμένος. Το 1974 η τουρκική εισβολή διέκοψε τα σχέδιά του. Είναι μόλις 18 ετών, η οικογένειά του εκδιώκεται, δύο από τα αδέλφια του συλλαμβάνονται, ενώ ο πατέρας του είναι ένας από τους αγνοουμένους του Αττίλα.

Ο Βασίλης δεν απογοητεύεται. Θα εγγραφεί στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και παράλληλα θα γίνει κατηχητής στην ενορία των Τριών Ιεραρχών στην Καισαριανή. Αποφοιτά το 1978 και επιστρέφει στη Λευκωσία, ως καθηγητής στην Ιερατική Σχολή που τον είχε φιλοξενήσει παλαιότερα.

ΙΩΣΗΦ Ο ΒΑΤΟΠΕΔΙΝΟΣ. Εκεί τον επόμενο χρόνο θα συναντήσει τον άνθρωπο που θα του αλλάξει τη ζωή, τον κύπριο αγιορείτη μοναχό Ιωσήφ, τον Βατοπεδινό. Πρόσωπο με παλαιά θητεία στο Αγιον Ορος που είχε μαθητεύσει δίπλα σε φημισμένους μοναχούς και θεωρούνταν και ο ίδιος ιδιαίτερη μοναστική μορφή. Ο νεαρός Βασίλης γίνεται μαθητής του και στρέφεται πλέον στον μοναχισμό. Δύο χρόνια αργότερα ο Ιωσήφ φεύγει από την Κύπρο, μάλλον ως ανεπιθύμητος από την κυπριακή Εκκλησία.

Ο Κουτσού θα τον ακολουθήσει στη Μονή Κουτλουμουσίου και το 1982 στη Μονή Αγίου Παύλου χρίζεται – κείρεται – μοναχός του Αγίου Ορους με το όνομα Εφραίμ. Μέσα σε έναν χρόνο χειροτονείται ιεροδιάκονος και κατόπιν ιερομόναχος. Πάντοτε υπό την σκέπη του Ιωσήφ και τις ευλογίες σπουδαίων Αθωνιτών όπως ο γέροντας Παΐσιος.

Το 1987 η ομάδα εγκαθίσταται στη Μονή Βατοπεδίου. Δύο χρόνια αργότερα το Οικουμενικό Πατριαρχείο θα την αναγνωρίσει ως αδελφότητα και η μονή θα μετατραπεί σε κοινόβιο. Υστερα από λίγους μήνες ο ιερομόναχος Εφραίμ εκλέγεται ηγούμενός της. Είναι μόλις 34 ετών.

Το Βατοπέδι εκείνη την εποχή ήταν ρημαγμένο και είχε όλους κι όλους πέντε γερασμένους μοναχούς. Ωστόσο η μονή έχει ένα σπουδαίο πλεονέκτημα, τα κειμήλιά της. Υπό την κατοχή της βρίσκεται το κομμάτι από το Τίμιο Ξύλο, το καλάμι στο οποίο κατά την παράδοση είχε στερεωθεί ο σπόγγος με το ξίδι που πότισε τον Ιησού και, το σημαντικότερο, η Τιμία Ζώνη της Παναγίας.

ΣΤΡΑΤΗΓΕΙΟ. Με τον νεαρό ηγούμενο επικεφαλής η Μονή Βατοπεδίου θα γίνει στρατηγείο μιας δραστηριότητας της οποίας τα κίνητρα ακόμη αναζητούνται. Αλλοι πιστεύουν ότι ο Εφραίμ επιδίωκε να ηγηθεί στο μέλλον της Εκκλησίας της Κύπρου, άλλοι ότι ήθελε να μετατρέψει το Αγιον Ορος σε υποκατάστατο του Οικουμενικού Πατριαρχείου και «Βατικανό της Ορθοδοξίας» και άλλοι ότι απλώς έκανε μπίζνες. Ενδεχομένως ίσχυαν και τα τρία.

Τα επόμενα χρόνια το μοναστήρι αλλάζει όψη και λειτουργίες. Ο Εφραίμ βρίσκει χορηγούς και κοινοτικά προγράμματα, κάνει αναστηλώσεις και συντηρεί τους θεολογικούς θησαυρούς του. Οι μοναχοί αποκτούν Διαδίκτυο με ταχύτατη ασύρματη σύνδεση και δορυφορική τηλεόραση από όπου παρακολουθούν το Bloomberg. Φημολογείται ότι την εποχή του Χρηματιστηρίου υπήρχε ολόκληρη ομάδα που παρακολουθούσε τις διακυμάνσεις στο ταμπλό στη Σοφοκλέους.

Παράλληλα η μονή ανοίγει τις πύλες της στο κοινό και δέχεται δεκάδες χιλιάδες επισκέψεις κάθε χρόνο.

Για τους πιο διάσημους και ισχυρούς ο ηγούμενος επιφυλάσσει ιδιαίτερη υποδοχή, θερμή φιλοξενία ξενοδοχειακού επιπέδου, ενώ – αν ήταν τυχεροί – οι υψηλοί προσκεκλημένοι μπορεί να τύχαιναν και σε κάποια από τις βραδιές που επισκέπτονταν το μοναστήρι η… Παναγία.

Μέχρι το 2000 ο Εφραίμ έχει αποκαταστήσει πλήρως την επικοινωνία της αδελφότητας με την κοσμική πραγματικότητα. Η μονή είναι σχετικά εύπορη, δέχεται μεγάλες δωρεές και κρατικές επιχορηγήσεις. Επί των ημερών του Κ. Λαλιώτη το ΥΠΕΧΩΔΕ ενισχύει με πόρους την αποκατάσταση των υποδομών της.

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΣΧΕΔΙΟ. Στην αρχή της νέας χιλιετίας ο Εφραίμ βάζει μπροστά ένα μεγάλο σχέδιο: να ανακτήσει την περιουσία την μονής όχι μόνο στον ελλαδικό χώρο – μεγάλο μέρος της οποίας είχε απαλλοτριώσει το 1932 ο Βενιζέλος – αλλά ακόμη και στα Βαλκάνια και τη Ρωσία. Στα χέρια του είχε τα βυζαντινά χρυσόβουλα που κατοχύρωναν τη μονή ως αρχικό ιδιοκτήτη. Αρχίζει από το πιο κοντινά περιουσιακά στοιχεία.

Η λίμνη Βιστωνίδα που είχε εκχωρηθεί στους κατοίκους της περιοχής, έγινε το πρώτο ανταλλάξιμο περιουσιακό στοιχείο της μονής. Μοναχοί αρχίζουν να επισκέπτονται τα διεκδικούμενα αγροτεμάχια με τα κινητά τηλέφωνα στα χέρια και τα τοπογραφικά σχέδια απλωμένα στα καπό των τζιπ. Λέγεται ότι ειδικά στην Ουρανούπολη ο Εφραίμ ήθελε να υλοποιήσει μια ιδέα του πρίγκιπα Καρόλου για ανέγερση οικολογικών τουριστικών εγκαταστάσεων, ενώ σχεδίαζε βυζαντινό χωριό με ξενοδοχεία, θεολογική σχολή και συνεδριακά κέντρα.

Εχει εξασφαλίσει από το 1999 την πρώτη απόφαση υπέρ της μονής, με βάση τις σχετικές εισηγήσεις του Γνωμοδοτικού Συμβουλίου Δημοσίων Κτημάτων. Το Δημόσιο παραιτείται από τις αξιώσεις του επί των εκτάσεων γύρω από τη λίμνη Βιστωνίδα και αναγνωρίζει ότι ιδιοκτήτης είναι το μοναστήρι. Θα ακολουθήσουν το 2002 αποφάσεις με τις οποίες αναγνωρίζονται τα δικαιώματα της μονής στις παραλίμνιες εκτάσεις και τις νησίδες της Βιστωνίδας. Με την αλλαγή κυβέρνησης, το 2004, το σχέδιο ολοκληρώνεται: η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου αναλαμβάνει να ανταλλάξει τη λίμνη Βιστωνίδα με τις διαθέσιμες εκτάσεις του Δημοσίου.

Ο Εφραίμ είναι έτοιμος να πάρει πίσω ό,τι θεωρεί πως ανήκει στο μοναστήρι. Ανεβοκατεβαίνει στην Αθήνα, έχει πρόσβαση στην κεντρική εξουσία και πείθει τις υπηρεσίες και τις πολιτικές Αρχές για το δίκιο του και την ταχεία εξυπηρέτησή του. Εκεί παίχτηκε και το μεγάλο παιχνίδι: η μονή δίνει περιορισμένης αξίας εκτάσεις πέριξ της λίμνης – αλλά και την ίδια τη λίμνη και ας μην υπήρχε πλέον – και παίρνει φιλέτα, ακόμη και στην Αθήνα. Εργολάβοι και επενδυτές προστίθενται στους συνομιλητές του ηγουμένου. Ο,τι παίρνει ως αντάλλαγμα σχεδόν αμέσως δίδεται προς αξιοποίηση ή μεταπωλείται. Πιο χαρακτηριστική περίπτωση τα ακίνητα στο Ολυμπιακό Χωριό και στις Αχαρνές, που απέφεραν τίμημα 41 εκατ. ευρώ.

Σχεδόν από τη αρχή της «ενθρόνισής» του ο ηγούμενος της Μονής Βατοπεδίου έβρισκε ανά πάσα στιγμή ανοιχτές θύρες σε υπουργεία, κρατικές υπηρεσίες και σπίτια υπουργών. Συχνά χρησιμοποιούσε τα μεγάλα όπλα του: τα κειμήλια της μονής. Ο ίδιος μετέφερε την Τιμία Ζώνη της Παναγίας από το Βατοπέδι στο Καστρί με πρόσκληση της Δήμητρας Λιάνη, για να ευλογήσει τον ασθενή Ανδρέα Παπανδρέου. Η Ζώνη μεταφέρθηκε επίσης στο σπίτι του Κ. Μητσοτάκη και σε σπίτια υπουργών, ενώ η περιφορά της περιλαμβάνει βίλες επιχειρηματιών και φυσικά την έκθεσή της σε δημόσιο προσκύνημα κατά καιρούς, ακόμη και εκτός Ελλάδος.

Η γοητεία που ασκούσε ο Εφραίμ σε όσους τον επισκέπτονταν για να επικοινωνήσουν πνευματικά μαζί του ήταν ισχυρή. Τακτικά διοργανώνει στην Αθήνα ομιλίες σε χώρο επί της Λεωφόρου Καβάλας, όπου έχει την έδρα της αντιπροσωπεία αυτοκινήτων με κύπριο ιδιοκτήτη, μόνιμο χορηγό της μονής και του ηγουμένου της.

ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΣΕΙΣ. Κάποια στιγμή οι επικερδείς επιχειρηματικές δραστηριότητες της Μονής Βατοπεδίου αρχίζουν να απασχολούν τα μέσα ενημέρωσης και τη Βουλή, κυρίως με πρωτοβουλία του ΣΥΡΙΖΑ. Ο Εφραίμ όμως συνεχίζει, ενώ οι υπουργοί της ΝΔ τον διευκολύνουν. Αλλωστε το 2006 επισκέπτεται τη μόνη ο πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής.

Ολοι πάντως αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι ο Εφραίμ δεν θα κατάφερνε τίποτα χωρίς τον μοναχό Αρσένιο, τον Νο2 της μονής. Ο κατά κόσμον Αντώνιος Φίλιος γεννήθηκε το 1961 στο χωριό Αμπελιά της Θεσπρωτίας, αποφοίτησε από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, όπου είχε συνδικαλιστική δραστηριότητα στην εξωκοινοβουλευτική Αριστερά και την ΚΝΕ και το 1982 ενδύεται το μοναχικό σχήμα.

Οταν ο Εφραίμ αναλαμβάνει τα ηνία του Βατοπεδίου, ο Αρσένιος εγκαθίσταται σε ένα σύγχρονο γραφείο στη μονή και γεμίζει τους τοίχους με χάρτες στους οποίους είναι οροθετημένα τα αγροτεμάχια που διεκδικεί το μοναστήρι. Οταν λιγότερο καλόγερος και περισσότερο μάνατζερ, ένας οικονομικός εγκέφαλος που καθιερώνει το «εκκλησιαστικό μάρκετινγκ».

Ενα από τα πράγματα που ήξεραν καλά ο Εφραίμ και ο Αρσένιος ήταν να χειρίζονται τους ισχυρούς πολιτικούς κάθε περιόδου και όχι μόνο. Πρίγκιπες, εφοπλιστές, μεγαλοεπιχειρηματίες, αστέρες του θεάματος κατέθεταν τις μεταφυσικές τους ανησυχίες και προσκυνούσαν τις επτά θαυματουργές εικόνες της Παναγίας. Κατά τον ηγούμενο, «ωφελούνται πνευματικά, τους βοηθούμε εμείς με τη χάρη του Θεού και αυτοί βοηθούν εμάς»…

ΤΟ ΚΥΠΡΙΑΚΟ. Η πολιτική δεν έμεινε έξω από τα ενδιαφέροντα του Εφραίμ. Οι διασυνδέσεις του με κυβερνητικούς αξιωματούχους ανανεώνονταν διαρκώς. Ο ετεροθαλής αδελφός του Νίκος Κουτσού ίδρυσε στην Κύπρο το εθνικιστικό κόμμα Νέοι Ορίζοντες. Και ο ίδιος ο Εφραίμ, εκτός από τις προσωπικές σχέσεις του με πολιτικούς, είχε λόγο ακόμη και στο σχέδιο Ανάν, στο οποίο εναντιώθηκε. Το 2005 επισκέφθηκε το Βατοπέδι ο μεσολαβητής του ΟΗΕ για το Κυπριακό Αλβαρο Ντε Σότο. Φεύγοντας σχολίασε: «Αν όλοι οι Κύπριοι σκέφτονται σαν κι αυτόν δεν πρόκειται να βρεθεί ποτέ λύση στο Κυπριακό».

Είτε ως σπουδαίος πνευματικός ηγέτης και πανίσχυρος ηγούμενος είτε ως επιχειρηματίας και πολιτικός παράγων, ο πάντα πολυπράγμων και υπερδραστήριος Εφραίμ είχε αρχίσει να εδραιώνει μια αυτοκρατορία, η οποία αποκτούσε όλο και μεγαλύτερη οικονομική επιφάνεια με δεκάδες τραπεζικούς λογαριασμούς και πολλές επιχειρηματικές δράσεις. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2000 όλα πηγαίνουν καλά και οι υπουργοί υπογράφουν πρόθυμα τις ανταλλαγές ακίνητων.

Σύντομα όμως αυτή η δραστηριότητα θα εξελιχθεί σε μέγα σκάνδαλο και θα ρίξει μια κυβέρνηση. Ως πρωθυπουργός ο Κώστας Καραμανλής δέχθηκε πλήγματα από εκεί που δεν το περίμενε και ο Θόδωρος Ρουσόπουλος, επισκέπτης της Μονής και πνευματικά συνδεδεμένος με τον Εφραίμ, θα χάσει τη θέση του. Ο Γιώργος Βουλγαράκης που βρέθηκε να έχει σε οικογενειακή βάση επαγγελματικούς δεσμούς με τη μονή εξαφανίστηκε πολιτικά. Υπουργοί, υφυπουργοί και κρατικοί αξιωματούχοι της ΝΔ αλλά και του ΠΑΣΟΚ, όπως οι Γ. Δρυς, Απ. Φωτιάδης, Π. Δούκας, Ευάγγ. Μπασιάκος. Απ. Κοντός, προσπαθούν να δώσουν εξηγήσεις για το περιεχόμενο των επισκέψεων του Εφραίμ και το νόημα των υπογραφών τους στις διεκδικήσεις του. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο παρακολουθεί αμήχανα και στο τέλος θα του αφαιρέσει προνόμια, χωρίς ωστόσο να τον ακυρώσει.

Τελικά ήλθε η ώρα των εισαγγελέων και της Εξεταστικής Επιτροπής της Βουλής, στην οποία Εφραίμ και ο Αρσένιος αρνήθηκαν να καταθέσουν. Την περίοδο 2008-09 είναι καταιγιστικές οι αποκαλύψεις για τις δραστηριότητές τους. Ωστόσο, οικονομικές σχέσεις με πολιτικούς δεν προκύπτουν.

Παρά τις βαριές κατηγορίες, ο ηγούμενος φαίνεται να αισθάνεται πως είναι στο απυρόβλητο. Και μάλλον ήταν, έως τη στιγμή που διετάχθη η προφυλάκισή του.