Ο «Ρασπούτιν» του Πούτιν

Ο 47χρονος Βλάντισλαβ Σούρκοφ, ο αναπληρωτής προσωπάρχης της ρωσικής Προεδρίας, αγαπά την τζαζ, τη ραπ και τους σουρεαλιστές ζωγράφους. Πιστεύει ολόψυχα στην ελευθερία της τέχνης, εξίσου ολόψυχα πιστεύει και στην ψευδαίσθηση της δημοκρατίας. Γι’ αυτόν, οι κοινοβουλευτικές εκλογές της 4ης Δεκεμβρίου δεν ήταν παρά μια αναποδιά. Η εκτεταμένη νοθεία, αυτή που πυροδότησε και τις αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις, δεν είχε το επιθυμητό αποτέλεσμα, το ποσοστό της Ενωμένης Ρωσίας συρρικνώθηκε. Ωστόσο το κόμμα του Πούτιν διατηρεί την πλειοψηφία στη Βουλή και η Δούμα δεν είναι παρά μια αίθουσα καταγραφής των αποφάσεων που λαμβάνονται στο Κρεμλίνο. Το μόνο λοιπόν που μετράει εφεξής είναι οι προεδρικές εκλογές, στις 4 Μαρτίου 2012. Και ο Σλάβα φροντίζει ώστε να παιχτεί σωστά το ήδη γραμμένο σενάριο: ο Βλαντίμιρ Πούτιν θα επιστρέψει στον προεδρικό θώκο, τον οποίο αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το 2008 επειδή το Σύνταγμα απαγορεύει τρεις συνεχόμενες θητείες.

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΟΥ. Ο Σούρκοφ γεννήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1964 από ρωσίδα μητέρα και τσετσένο πατέρα. Εχει το επίθετο της μητέρας του αφού ο πατέρας του τους εγκατέλειψε νωρίς και έκτοτε δεν ήθελε πια να τον ξέρει. Αυτή την προσωπική ιστορία την αποκάλυψε ο ίδιος σε μια από τις ελάχιστες συνεντεύξεις του, το 2005. Την περίοδο εκείνη έδιναν κι έπαιρναν οι φήμες πως είχε υψηλές πολιτικές βλέψεις. Με την «αποκάλυψή» του, ο Σούρκοφ τις έκοψε μαχαίρι: ένας Τσετσένος, έστω και μισός, δεν μπορεί ποτέ να παίξει πρωτοκλασάτο δημόσιο ρόλο στη Ρωσία. Ο Σούρκοφ κινείται στο παρασκήνιο, είναι πάνω από όλα ένας θεωρητικός του Κρεμλίνου. Σε αυτόν οφείλουν οι Ρώσοι την αρχή (τον ευφημισμό) της «κατευθυνόμενης δημοκρατίας». «Η δημοκρατία μας θυμίζει ντεκόρ θεάτρου», παραδέχεται στο γαλλικό περιοδικό «L’ Express» ο Μπόρις Ναντέτζιν, ένας από τους ηγέτες του Δίκαιου Σκοπού, ενός φιλελεύθερου κόμματος «α λα ευρωπαϊκά» που δεν εκπροσωπείται στη Δούμα. «Ο ρωσικός πλουραλισμός είναι αδιαμφισβήτητα κατασκευασμένος από τη στιγμή που και τα επτά εγκεκριμένα κόμματα καθοδηγούνται, λιγότερο ή περισσότερο, από το Κρεμλίνο. Οι ηγέτες τους καλούνται να δίνουν τακτικά λογαριασμό στον Σούρκοφ».

Η μίμηση της δημοκρατίας είναι κι αυτή μια τέχνη. «Ο Βλάντισλαβ Σούρκοφ καθορίζει την ένταση της αντιπολίτευσης του Κομμουνιστικού Κόμματος σε συνεννόηση με τον ηγέτη του, τον Γκενάντι Ζιουγκάνοφ», εξηγεί ο Αλεξέι Κοντάουροφ, πρώην στρατηγός της KGB και νυν αντίπαλος του καθεστώτος. «Στην πράξη, ο Ζιουγκάνοφ μετριάζει τις κριτικές του και δεν οργανώνει διαδηλώσεις στους δρόμους. Ως αντάλλαγμα, συνεχίζεται απρόσκοπτα η χρηματοδότηση του κόμματός του». Η ίδια συνεννόηση ισχύει και με τον εθνικιστή ηγέτη Βλαντίμιρ Ζιρινόφσκι, ο ακτιβισμός του οποίου είναι αντιστρόφως ανάλογος προς την αύξηση της περιουσίας του. Οσοι αρνούνται τη συναλλαγή περιθωριοποιούνται, το Κρεμλίνο άλλωστε ελέγχει όλα τα τηλεοπτικά δίκτυα.

Ο Σούρκοφ όμως έχει ακόμα μια «μαγική» ικανότητα: να φτιάχνει από το πουθενά πολιτικά κινήματα και μετά να τα εξαφανίζει. Το Κόμμα των Συνταξιούχων, για παράδειγμα, ιδρύθηκε λίγο πριν από τις κοινοβουλευτικές εκλογές του 2003, ώστε να βρει διέξοδο η δυσφορία των ηλικιωμένων, και λίγο αργότερα χάθηκε. Ή ο Δίκαιος Σκοπός, ένας ημιθανής σχηματισμός τον οποίο νεκρανάστησε την περασμένη άνοιξη το Κρεμλίνο ώστε να ικανοποιήσει τη φιλοδυτική επιχειρηματική ελίτ. Τα ηνία του κόμματος κλήθηκε τότε να αναλάβει ο ολιγάρχης Μιχαήλ Προχόροφ. Αλλά ο δισεκατομμυριούχος αρνείται να λογοδοτήσει στον Σούρκοφ, επικρίνει το καθεστώς και στρατολογεί προσωπικότητες απροκάλυπτα εχθρικές προς τον Πούτιν. Πέντε μήνες αργότερα, τον περασμένο Σεπτέμβριο, ένα εσωτερικό πραξικόπημα τον ανατρέπει. «Υπάρχει ένας μαριονετίστας σε αυτή τη χώρα που ιδιωτικοποιεί το πολιτικό σύστημα και εξαπατά τους ηγέτες μας. Το όνομά του είναι Βλάντισλαβ Γιούρεβιτς Σούρκοφ!», δηλώνει έξαλλος ο Προχόροφ. Αρχές Δεκεμβρίου, έκανε ένα βήμα πιο πέρα δηλώνοντας υποψήφιος στις προεδρικές εκλογές.

Κάτι τέτοια όμως δεν τρομάζουν τον Σούρκοφ. Γι’ αυτόν, πραγματική δημοκρατία δεν υφίσταται. «Το σημαντικό στα μάτια του», λέει ο Ρίτσαρντ Σάκουα, καθηγητής στο βρετανικό Πανεπιστήμιο του Κεντ, «είναι να επηρεάζει τους ανθρώπους και να τους δίνει την ψευδαίσθηση της ελευθερίας. Γι’ αυτόν, η μοναδική ελευθερία είναι η καλλιτεχνική ελευθερία». Εξ ου και η δεδηλωμένη αγάπη του για τον Αλεν Γκίνσμπεργκ, τον ποιητή της γενιάς των μπιτ, το γοτθικό ροκ (έχει γράψει τραγούδια για το ρωσικό γκρουπ Αγκάτα Κρίστι) και τον ράπερ Τούπακ Σακούρ, ένα πορτρέτο του οποίου κοσμεί το γραφείο του, πλάι σε μια φωτογραφία του Αϊνστάιν και μια άλλη του Τσε Γκεβάρα. Πρόσφατα, ο Σούρκοφ δημοσίευσε στην επιθεώρηση «Αρτ Κρόνικα» μακροσκελές άρθρο για τον Χουάν Μιρό. Το μεγάλο έργο του, όμως, παραμένει το «Κοντά στο Μηδέν», ένα μυθιστόρημα όπου περιγράφει με απίστευτο κυνισμό τα διεφθαρμένα ήθη της ρωσικής πολιτικής τάξης. Το υπέγραψε με ψευδώνυμο, αλλά ο εγωισμός του δεν άντεξε το γεγονός ότι αρχικά κανείς δεν το παρατήρησε. Κινητοποίησε λοιπόν τα δίκτυά του και «αποδέσμευσε τεράστια χρηματικά ποσά» ώστε να αναγνωριστεί ως αριστούργημα…

Ο Σούρκοφ δεν είναι ο τυπικός εκπρόσωπος της επονομαζόμενης «φατρίας του Πούτιν». Δεν κατάγεται από την Αγία Πετρούπολη, δεν έχει «φοιτήσει» στην KGB. Επιπλέον, άρχισε την καριέρα του ως άνθρωπος του Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, του πρώην ολιγάρχη που έκανε το λάθος να τα βάλει με τον Πούτιν και σαπίζει στη φυλακή οκτώ χρόνια τώρα. Στην υπηρεσία του πρίγκιπα – του Πούτιν, μετά του Μεντβέντεφ, μετά ξανά του Πούτιν – μπήκε το 1999. Και διέπρεψε.

Η ΝΕΟΛΑΙΑ. Αυτός ήταν που εμπνεύστηκε το Νάσι (Οι Δικοί Μας), ένα υπερεθνικιστικό κίνημα νέων με σκληρό πυρήνα από χούλιγκαν που έχουν αποστολή τους τον εκφοβισμό της αντιπολίτευσης και την κυριαρχία στους ρωσικούς δρόμους. Προκειμένου να ευχαριστήσει το αφεντικό, ο Σούρκοφ δεν διστάζει μπροστά σε τίποτα. Μια μέρα, διέταξε τους βουλευτές της Ενωμένης Ρωσίας να ψηφίσουν υπέρ της κατασκευής ενός αγωγού πετρελαίου που θα περνούσε κυριολεκτικά από τις όχθες της λίμνης Βαϊκάλης. Εκείνοι τον ικέτευσαν να αναθεωρήσει. Ο Σούρκοφ δεν άκουγε λέξη. Τελικά, έπειτα από εβδομάδες δράματος, ο Πούτιν ανακοίνωσε πως ο αγωγός θα περνούσε σε απόσταση 40 χιλιομέτρων από τη λίμνη. Εγινε ήρωας και ο Σούρκοφ χαμογελούσε ικανοποιημένος.