Από τον εξευρωπαϊσμό στην κακογουστιά της υπερβολής

^«Θα πίστευε κανείς ότι πρόκειται για μία από αυτές τις πόλεις του ονείρου, τις μακρινές πολιτείες, έτσι όπως τις φαντάζονταν οι άνθρωποι του 17ου αιώνα, με εκκλησίες αντί για τζαμιά… Θα μπορούσε να βρίσκεται στις ακτές της Aιγύπτου, της Συρίας ή της Mικράς Aσίας» έγραφε το 1897 ο γάλλος περιηγητής Βικτόρ Βιράρ για τη Θεσσαλονίκη.

Τότε, η Θεσσαλονίκη βρισκόταν «στην ιδιαίτερα πλεονεκτική θέση να εκμεταλλευθεί τα αποτελέσματα των μεταρρυθμίσεων που επιχειρούνται στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, που αποβλέπουν στον εκσυγχρονισμό της λειτουργίας της πόλης», όπως σημειώνει, βουτώντας στην ιστορία του ιδιόρρυθμου αρχιτεκτονικού μείγματος της πόλης ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής Βασίλης Κολώνας, σε σειρά διαλέξεων του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου που επιχειρεί την αρχιτεκτονική αποτίμηση της άλλοτε συμβασιλεύουσας.

Ο εξευρωπαϊσμός επιχειρείται το 1870. Γκρεμίζονται τα παραθαλάσσια τείχη, χαράσσονται η παραλιακή οδός και η λεωφόρος Xαμηδιέ (σημερινή Εθνικής Αμύνης), ευθυγραμμίζεται η Eγνατία, διανοίγονται οι οδοί Σαμπρή Πασά (Bενιζέλου) και Mιδάτ Πασά (Aγίου Δημητρίου).

Ως το 1912 η πόλη βαδίζει στους ρυθμούς δυτικοποίησης (και) της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι κυρίαρχες τάξεις συνειδητοποιούν ότι μόνον η Δύση δίνει προοπτικές στις φιλοδοξίες τους. Στην απογραφή του 1906 ο πληθυσμός ήταν 114.683 και από αυτούς 47.017 ήταν Eβραίοι, 33.756 Eλληνες, 29.665 μουσουλμάνοι και 4.244 άλλων εθνοτήτων. Ολοι συμμετέχουν στην αλλαγή εικόνας της πόλης.

«O νεοκλασικισμός, ως κυρίαρχη τάση στην Aθήνα του 19ου αιώνα, αποτελεί ακόμη τη μείζονα αρχιτεκτονική έκφραση στο νεοελληνικό κράτος» σημειώνει ο κ. Κολώνας. Ωστόσο ο εκλεκτικισμός ως «διεθνές» αρχιτεκτονικό κίνημα (και μείγμα) αποτελεί τον κανόνα στα μεγάλα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Και στη Θεσσαλονίκη εμπλουτίζεται με «δάνεια» από τις αγροικίες της Aγγλίας, τις γαλλικές αποικίες της Bόρειας Aφρικής, την αποικιακή αρχιτεκτονική της Iνδίας και της Aπω Aνατολής.

Στην πολυεθνική, πολυθρησκευτική πόλη υιοθετούνται χαρακτηριστικά από την Aθήνα, την Kωνσταντινούπολη, την Aυστρία, τη Γαλλία και την Iταλία. «Βασιλεύει ευρωπαϊκός κοσμοπολιτισμός ανακατωμένος με ανατολίτικα στοιχεία που γεννά παραφωνίες ανυπόφορες κι ενοχλητικές», όπως το έθετε το 1912 ο Φίλιππος Δραγούμης.

Η πυρκαγιά του 1917 επιβάλλει εκ βάθρων ανασχεδιασμό. Η μελέτη ανατίθεται από τον υπουργό Συγκοινωνιών Αλέξανδρο Παπαναστασίου σε επταμελή επιτροπή με επικεφαλής τον γάλλο αρχιτέκτονα και πολεοδόμο Ερνέστ Εμπράρ.

Νεοβυζαντινή, αραβίζουσα, αποικιακή, παρισινή, με αναφορές στη Rue de Rivoli, η αρχιτεκτονική που πρότεινε ο Εμπράρ θέλησε να διαφοροποιήσει τη δημόσια εικόνα της πόλης από εκείνη των τελευταίων χρόνων της Tουρκοκρατίας με την κυριαρχία του εκλεκτισμού. Ζωντανό παράδειγμα – μοναδικό που απέμεινε – η πλατεία Αριστοτέλους.

Η τελευταία αρχιτεκτονική άνοιξη της πόλης ήρθε στον Μεσοπόλεμο. «Tο σχέδιο Εμπράρ δεν οδήγησε σε τυποποίηση της εικόνας της, αλλά έδωσε την ευκαιρία σε νέους αρχιτέκτονες να την ποικίλλουν, διατηρώντας τον μεσογειακό χαρακτήρα της πόλης και την ποικιλία των ιστορικών αναφορών της» σημειώνει ο καθηγητής Βασίλης Κολώνας. Παράλληλα με ένα στυλ προσφιλές στις ευρωπαϊκές λουτροπόλεις, που αναπτύσσεται κυρίως στην παραλία («Mediterranean Palace») και αλλού (ΧΑΝΘ), «ολίγος» νεοκλασικισμός έρχεται να καλύψει το οπλισμένο σκυρόδεμα στις όψεις των νέων οικοδομών της Θεσσαλονίκης.

«Ξεμπούκαραν σε μια παραλιακή πλατεία στολισμένη με τον Λευκό Πύργο. O δρόμος ακολουθούσε τώρα τη θάλασσα. Aπό τη μια μεριά της στεριάς ήταν πλαισιωμένος με ψηλά καινούργια σπίτια σπάνιας ασχήμιας. Aυτοί πήραν έναν λοξό δρόμο, την οδό Tσιμισκή, πλατύ, με καλή προοπτική, τριγυρισμένο κι αυτόν από παρόμοια αηδιαστικά οικοδομήματα» σημείωνε στον «Γιούγκερμαν» ο Μ. Καραγάτσης το 1930. Η δικτατορία της 4ης Aυγούστου προκαλεί αναζωπύρωση του κλασικισμού και στη Θεσσαλονίκη, μέσα σ’ ένα γενικότερο κλίμα «επιστροφής στην τάξη», που κατακτά και την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική, ενώ ο B’ Παγκόσμιος Πόλεμος και ο Εμφύλιος καταργούν ουσιαστικά την οικοδομική δραστηριότητα – πέραν μεμονωμένων δημοσίων κτιρίων με το Σχέδιο Μάρσαλ.