Ποιος σκότωσε τους ήρωες των γουέστερν;

Ακούμε συχνά να λέγεται πως πλέον δεν ζούμε στην άγρια Δύση. Συναισθήματα και συμπεριφορές, τυπικές ενός κινηματογραφικού είδους που στο παρελθόν μάς πρόσφερε αριστουργήματα, σήμερα σκανδαλίζουν το παγκόσμιο κοινό. Και παρ’ όλο που κάποιοι συνεχίζουν να είναι αισιόδοξοι και ρομαντικοί και να θεωρούν πως το γουέστερν παραμένει ποιοτικό ή, ακόμη καλύτερα, πως αναγεννιέται, ο ισπανός συγγραφέας Χαβιέρ Μαρίας ισχυρίζεται το αντίθετο. Σε άρθρο του στην ισπανική «El Pais», υποστηρίζει πως το γουέστερν είναι νεκρό. O λόγος; Η σύγχρονη μάστιγα του καθωσπρεπισμού.

Σύμφωνα με τον Ισπανό, το γουέστερν ανήκει σε άλλους καιρούς, πιο σκληρούς αλλά και περισσότερο αθώους, περισσότερο αυθεντικούς και λιγότερο υποκριτικούς. Φανατικός του είδους και παρότι παρακολουθεί κάθε καινούργια ταινία που βγαίνει στις κινηματογραφικές αίθουσες, παραμένει αρνητικός. Συγκρίνοντας τρεις παραγωγές των τελευταίων δέκα χρόνων, ριμέικ παλαιότερων ταινιών – το «Τελευταίο τρένο για τη Γιούμα» του Τζέιμς Μάνγκολντ, το «Αλαμο» του Τζον Λι Χάνκοκ και το πιο πρόσφατο «Αληθινό θράσος» των αδελφών Κοέν – με τα πρωτότυπά τους, του Ντέλμερ Ντέιβς, του Τζον Γουέιν και του Χένρι Χάθαγουεϊ αντίστοιχα, κάνει λόγο, όχι άδικα, για ταινίες μονότονες και ελάχιστα πειστικές. Η μοναδική που αναγνωρίζει ως την τελευταία ποιοτική είναι «Ο άγραφος νόμος της Δύσης» (Open Range) του άφαντου εδώ και καιρό Κέβιν Κόστνερ, ενώ από τις πιο πρόσφατες παραγωγές, ξεχωρίζει το τηλεοπτικό «Χαμένα ίχνη» (Broken Trail) του Γουόλτερ Χιλ και τη σειρά «Deadwood» του Ντέιβιντ Μιλχ.

Τι συνέβη όμως και ένα είδος που στο παρελθόν μάς πρόσφερε αριστουργηματικές ταινίες και ακόμη περισσότερες «απλώς» αξιοπρεπείς, πλέον φθίνει και τείνει να αποτελεί ένα κακέκτυπο του ένδοξου παρελθόντος του; Ο Μαρίας υποστηρίζει πως όποιος πλέον ασχολείται με το είδος, το κάνει για το γούστο του, με τρόπο αποσπασματικό.

Τα σημερινά γουέστερν, γράφει ο Ισπανός, χρήζουν φυσικότητας και φρεσκάδας, και κυρίως αφέλειας, απαραίτητο στοιχείο για μια επιτυχημένη ταινία του είδους. Με άλλα λόγια, αυτό που ισχυρίζεται ο Μαρίας είναι πως οι σημερινοί δημιουργοί φαίνεται να μην πιστεύουν σ’ αυτό που διηγούνται ή μάλλον να μην έχουν το κουράγιο να το πιστέψουν. Θεωρούν το έπος ξεπερασμένο, αν όχι γελοίο ακόμη και ντροπιαστικό, και εντελώς παράλογα δεν έχουν εμπιστοσύνη στην πολυπλοκότητα των χαρακτήρων τους. Παράλογα, εξηγεί ο αρθρογράφος, γιατί το γουέστερν μας έχει προσφέρει μερικούς από τους πολυπλοκότερους και πιο σύνθετους χαρακτήρες της κινηματογραφικής τέχνης.

Συνεχίζοντας την ανάλυσή του, υποστηρίζει πως ο Τζον Φορντ δεν υπήρξε λιγότερο στοχαστικός από τον Ορσον Γουέλς. Ούτε ο Αντονι Μαν από τον Μπέργκμαν και σίγουρα ούτε ο εξαιρετικός Σαμ Πέκινπα από τους πολλούς «τσαρλατάνους» που λατρεύονται σήμερα από το παγκόσμιο κινηματογραφικό κοινό, όπως ο Φον Τρίερ και ο Ινιαρίτου.

Διερωτώμενος τι φταίει και το γουέστερν φθίνει διαρκώς, δίνει την εξής εξήγηση: το γουέστερν υπήρξε ένα είδος που προέβαλλε ως αποδεκτά – με τρόπο σοβαρό και όχι διακωμωδώντας τα – συναισθήματα και συμπεριφορές που σήμερα σοκάρουν τους υποστηρικτές του καθωσπρεπισμού. Αυτούς δηλαδή που επιδιώκουν να απαλείψουν από τους ίδιους τους εαυτούς τους και να αποβάλουν από τις κοινωνίες μια σειρά από συναισθήματα και πάθη που είναι σύμφυτα στους ανθρώπους όλων των εποχών.

Στα γουέστερν, το μίσος δεν εκλαμβάνεται αρνητικά, ούτε και η αγωνία της εκδίκησης. Ούτε η υπέρμετρη φιλοδοξία ούτε η ατέρμονη αναζήτηση ενός εχθρού με μοναδικό σκοπό τη θανάτωσή του. Οι χαρακτήρες που υποδύεται ο Τζέιμς Στιούαρτ, για παράδειγμα, στην «Καραμπίνα φάντασμα» (Winchester 73) ή στην «Καταραμένη κοιλάδα» (The man from Laramie) – έργα αμφότερα του Αντονι Μαν και όχι ιδιαίτερα βίαια – είναι ικανοί να παρατήσουν τους πάντες και τα πάντα και να αφιερωθούν, στο κυνήγι αυτού που σκότωσε τον πατέρα του στη μία περίπτωση ή τον μικρό του αδελφό στην άλλη.

Στο πρώτο, ο Λιν ΜακΑνταμ δεν κάνει τίποτε άλλο πέρα από το να ακολουθεί σε ολόκληρη σχεδόν την άγρια Δύση έναν τύπο με το όνομα Ντατς Χένρι Μπράουν ο οποίος θα αποδειχτεί πως είναι ο αδελφός του και παράλληλα και εν αγνοία του ο δολοφόνος του πατέρα και των δύο. Στο δεύτερο, ο Γουίλ Λόκχαρτ εγκαθίσταται στο Κορονάντο, μια μικρή και ασήμαντη πόλη στη μέση του πουθενά, με σκοπό να βρει αυτόν που πούλησε στους Απάτσι καραμπίνες, με τις οποίες αυτοί σκότωσαν στη συνέχεια τον αδελφό του. Και για τον Λόκχαρτ και για τον ΜακΑνταμ όλα πλέον είναι μάταια και αν υπάρχει κάτι που να τους κρατάει ακόμα όρθιους είναι η επιθυμία της εκδίκησης.

Οι πρωταγωνιστές της άγριας Δύσης – και σ’ αυτό το σημείο η ανάλυση του Μαρίας αρχίζει να γίνεται πιο πειστική – στερούνται μέλλοντος επιλεκτικά ή, ακόμα χειρότερα, φοβούνται πως αφότου εκτελέσουν το καθήκον τους θα έχουν να αντιμετωπίσουν αυτό ακριβώς το μέλλον, δίχως το οποίο οι σημερινοί άνθρωποι είναι ανίκανοι να ζήσουν. Ισως γι’ αυτό, ισχυρίζεται ο Ισπανός, στα γουέστερν να παραλείπεται αυτή η φάση. Σχεδόν πάντα τελειώνουν τη στιγμή που ο πρωταγωνιστής έχει κάνει αυτό που ένιωθε υποχρεωμένος να κάνει, γλιτώνοντάς τον έτσι από το άγχος του μέλλοντος μιας ζωής που για τον κάτοχό της, πλέον, δεν έχει καμία σημασία.

Ακόμη και σε μία από τις καλύτερες ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου, «Ο άνθρωπος που σκότωσε τον Λίμπερτι Βάλανς» του Τζον Φορντ, αυτή η μετέπειτα ανεπιθύμητη ζωή των χαρακτήρων των γουέστερν παραλείπεται. Αλλά ο σκηνοθέτης μάς αναγκάζει, τρόπον τινά, να τη φανταστούμε, με τρόπο αριστοτεχνικό.

Το αριστούργημα του Φορντ εμπεριέχει μια σύντομη πολιτική πραγματεία, σαιξπηρικής χροιάς, πάνω στην ελευθερία έκφρασης και επιλογής καθώς και ένα απερίφραστο ηθικό δίλημμα. Ο πρωταγωνιστής – τον υποδύεται και πάλι ο Στιούαρτ -, ο Ράνσομ Στόνταρντ, είναι ένας δικηγόρος που μένει κατάπληκτος από τη βαρβαρότητα του επικηρυγμένου Λίμπερτι Βάλανς, από την ατιμωρησία που απολαμβάνει και από τον φόβο που σκορπίζει στους κατοίκους του Σίνμπον.

Ο χαρακτήρας που υποδύεται ο Τζον Γουέιν, ο Τομ Ντόνιφον, προειδοποιεί εξ αρχής τον αφελή δικηγόρο πως στο Σίνμπον ο νόμος δεν έχει ισχύ και πως το μόνο που μπορεί και πρέπει να κάνει είναι να προμηθευτεί ένα πιστόλι και να μάθει να το χρησιμοποιεί. Ο Στόνταρντ αρχικά αρνείται αλλά στη συνέχεια μη έχοντας άλλη επιλογή, εντελώς αναπάντεχα και ενάντια σε κάθε προγνωστικό, σκοτώνει τον Βάλανς σε μια, άνιση φαινομενικά, μονομαχία: ο έμπειρος πιστολέρο, ο φόβος και ο τρόμος όλων των κατοίκων της περιοχής, πέφτει νεκρός από το όπλο ενός ανθρώπου που φοράει μια μαγειρική ποδιά και δεν έχει ποτέ ξανά πυροβολήσει στη ζωή του. Στη συνέχεια και αφότου ο Στόνταρντ έχει αρνηθεί μια υποψηφιότητα, ο Ντόνιφον του αποκαλύπτει την αλήθεια: ήταν αυτός που πυροβόλησε τον Βάλανς και όχι ο Στόνταρντ. Εκπληκτος με την αποκάλυψη του, ο δικηγόρος τον ρωτάει γιατί το έκανε, γιατί του έσωσε τη ζωή με αποτέλεσμα να χάσει τη γυναίκα της ζωής του, τη Χάλι, η οποία το ίδιο βράδυ βλέποντας τον Στόνταρντ να βρίσκεται ένα βήμα πριν από τον θάνατο, τον ερωτεύτηκε. Εντελώς νηφάλια ο Ντόνιφον θα του απαντήσει: «Ηταν μια εν ψυχρώ δολοφονία. Αλλά εγώ μπορώ να ζήσω με αυτό».

Για τον Χαβιέρ Μαρίας αυτή η φράση συνοψίζει με τον καλύτερο δυνατόν τρόπο τη χαρακτηριστική βαθύτητα και πολυπλοκότητα των γουέστερν. Μέσα από τις ταινίες του είδους γίνεται κατανοητό πως οι άνθρωποι δεν είναι όλοι ίδιοι, πως κάποιοι είναι έτοιμοι και ικανοί να υποστούν τις συνέπειες συγκεκριμένων γεγονότων και πράξεων και κάποιοι άλλοι όχι. Η ταινία του Φορντ αρχίζει και τελειώνει με την κηδεία του Ντόνιφον, στην οποία, ερχόμενοι από την Ουάσιγκτον, παρόντες είναι μεταξύ άλλων ο πλέον γερουσιαστής Στόνταρντ και η σύζυγός του Χάλι. Με αυτόν τον τρόπο, σημειώνει ο Μαρίας ολοκληρώνοντας την ανάλυσή του, ο σκηνοθέτης κυριολεκτικά αναγκάζει τον θεατή να φανταστεί το υπόλοιπο της ζωής του Ντόνιφον, μιας ζωής της οποίας οι μοναδικές σταθερές υπήρξαν η απομόνωση, η μοναξιά και ίσως η ανάμνηση εκείνης της νύχτας που διέπραξε μια εν ψυχρώ δολοφονία.

Η κοινωνία μας δεν αποδέχεται ότι οι άνθρωποι δεν είναι όλοι ίδιοι. Δεν αποδέχεται ότι κάποιοι φοβούνται και τρομάζουν μπροστά σ’ αυτό που καλούνται να πράξουν ενώ κάποιοι άλλοι είναι διατεθειμένοι να αναλάβουν τις ευθύνες τους. Θεωρεί πως όλοι οφείλουν να συμπεριφέρονται και να αντιδρούν πανομοιότυπα και, κυρίως, πως κανένας δεν πρέπει να πράττει οτιδήποτε κρίνεται καταδικαστέο από την πλειοψηφία. Δεν αποδέχεται ότι κάποια εγκλήματα είναι λιγότερο εγκληματικά, ανάλογα με το ποιος είναι το θύμα, ποιος ο θύτης και ποια η αιτία του εγκλήματος. Γνωρίζει την απληστία και την επιθυμία για εκδίκηση, αλλά προσποιείται πως τα συναισθήματα αυτά δεν έχουν θέση στους κόλπους της. Το ότι δεν ζούμε στην άγρια Δύση είναι ένα ευτυχές γεγονός. Γεγονός όμως είναι και το ότι η κοινωνία μας έχει γίνει τόσο μονόπλευρη και μικρόψυχη που πλέον δεν μπορεί να ανεχτεί τις ιστορίες άλλων εποχών, όταν οι άνθρωποι ήταν λιγότερο υπάκουοι, πιθανώς λιγότερο δίκαιοι αλλά παράλληλα πιο πολύπλοκοι, πιο αντιφατικοί και σίγουρα πιο ειλικρινείς.