Σάτιρα χωρίς λούφα

Η ιστορία της νέας ταινίας του Νίκου Περάκη «Λούφα και παραλλαγή: Σειρήνες στη στεριά» επιχειρεί να επαναλάβει τη συνταγή και την επιτυχία μιας παλαιότερης ταινίας του – των «Σειρήνων του Αιγαίου», του 2005. Τότε είχε αφηγηθεί την ιστορία μιας ομάδας στρατιωτών σε νησί κοντά στην ελληνοτουρκική μεθόριο. Τώρα, προσγειώνει τις παλιοσειρές στη σημερινή αλλοπρόσαλλη και δύσκολη Αθήνα της κρίσης – και όπως φαίνεται κερδίζει, μάλιστα σε δύσκολη περίοδο για το σινεμά, το στοίχημα. Και σε περιόδους κρίσης, το πρώτιστο στοίχημα για την πιο λαϊκή τέχνη είναι να κερδίσει τμήμα του λαϊκού κοινού που ακόμα πληρώνει εισιτήριο.

Ο Νίκος Περάκης, πάντως, μολονότι απευθύνεται πρωτίστως στο λαϊκό κοινό, αποφεύγει μετά βδελυγμίας τον λαϊκισμό. Οι ταινίες του δεν έχουν συνθήματα, ευκολίες, δεν έχουν γιούχα, εχθρούς, αποδιοπομπαίους τράγους. Ο λαός που ευνοεί ο Περάκης δεν είναι ο «καλός» και αλάνθαστος, που όλα τα κάνει σωστά, για να τον προδώσουν οι ταγοί του – πολιτικοί, διανοούμενοι, επιχειρηματίες, Ελληνες και ξένοι. Κάθε άλλο. Οι ήρωές του είναι τύποι σαν κι εμάς – με χαρακτηριστικά λίγο διογκωμένα, λίγο πιο καρικατουρίστικα, για να βγαίνει και το αστείο. Τύποι βουτηγμένοι στην καθημερινότητα, αυτή την ίδια καθημερινότητα που μας ρουφάει όλους, και για καλό και για κακό. Πρόσωπα αξιαγάπητα και, ταυτόχρονα, έτοιμα για τη μεγαλύτερη αρπαχτή. Οι σημερινοί Νεοέλληνες δεν είναι υπεράνω της κατάστασης στην Ελλάδα. Γι’ αυτό και στους ήρωες του Περάκη θα αναγνωρίσουμε τους εαυτούς μας.

Ο ΑΛΛΟΣ ΤΡΟΠΟΣ. Υπάρχουν διάφορες σχολές κωμωδίας. Μια απ’ αυτές την εκπροσωπεί ο Λάκης Λαζόπουλος, ο καλλιτεχνικός ηγέτης του κάθε πικραµένου. Αρκεί ο πικραµένος να είναι «λαός»: η γιαγιά στο χωριό, ο µισθοσυντήρητος υπαλληλάκος, οι Μήτσοι, διάφοροι που περιµένουν από έναν τηλεοπτικό αστέρα να «τα ρίξει», να τους χαϊδέψει τ’ αυτιά.

Η σχολή του Περάκη δεν έχει πικραμένους που περιμένουν καταγγελίες, αλλά έχει πολλή πίκρα. Η γιαγιά, αν υπάρχει, δεν είναι μια που έχει ανάγκη τη λύπησή μας, αλλά κάποια που αλίμονό μας αν πέσουμε στα νύχια της. Οι δικοί του Μήτσοι δεν είναι καρπαζοεισπράκτορες των καταστάσεων αλλά οι απατεώνες της διπλανής πόρτας – που όμως είναι έτοιμοι να μεταμορφωθούν, να γίνουν χαλί να τους πατήσεις, να αλλάξουν αν πεισθούν ότι μια θυσία τους θα πιάσει τόπο. Και οι γυναίκες στις ταινίες του δεν είναι προκάτ ακροατήριο σε μια σκηνή στόχος της οποίας είναι να δοξαστεί ο «μεγάλος», αλλά κάτι πολύ παραπάνω: εύχυμες, εύτορνες και ερωτικές, φιλοδοξούν να κινήσουν τη δράση. Κι ίσως και να το καταφέρουν, περνώντας διά πυρός και σιδήρου.

Με άλλα λόγια, ο Περάκης είναι ο αντι-Λαζόπουλος. Ενας γνήσιος κατασκευαστής κωμωδιών που δεν στηρίζεται στα σιχτίρ και τη μιζέρια, δεν καλλιεργεί την καχυποψία και τις φοβίες, αλλά επιχειρεί να συμφιλιώσει τους θεατές του ακόμα και με την πιο άσχημη πραγματικότητα.

Και εδώ που τα λέμε, αυτό ήταν από την αρχή της ενήλικης παρουσίας του στα ελληνικά κινηματογραφικά πράγματα. Από τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1980, όταν σηματοδότησε την επιστροφή του στην Ελλάδα από τη Γερμανία, όπου εργαζόταν, και γύρισε την ταινία «Αρπα Κόλλα» αλλά, κυρίως, από το 1984 και την πρώτη «Λούφα και παραλλαγή» που ήταν μεγάλη εισπρακτική και καλλιτεχνική επιτυχία, παρά την πολυμορφία των ταινιών του (και την ποικιλομορφία των συνθηκών στις οποίες τις γύρισε), ο Περάκης δεν άλλαξε τη βασική οπτική του. Και αυτή ήταν: σοβαρές κωμωδίες χαρακτήρων με θέμα τους την Ελλάδα. Αρχίζοντας από την Ελλάδα της δικτατορίας (το θέμα της πρώτης εκείνης «Λούφας…») και καταλήγοντας στην Ελλάδα του Μνημονίου.

Η υπόθεση εκείνης της πετυχημένης πρώτης «Λούφας» στην οποία (σε μια περίοδο κατά την οποία ο ελληνικός κινηματογράφος αδιαφορούσε αν τους ρόλους υποδύονταν επαγγελματίες ή… κρεμάστρες) έπαιζε μια Α’ Εθνική ηθοποιών από τον Καλογερόπουλο στον Κιμούλη, τον Ξενίδη, τον Φιλιππίδη… Ολοι αυτοί υποδύθηκαν μια παλιά παρέα στρατιωτών στη Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού τη χούντα: ήταν η διεύθυνση στην οποία κατέληγαν οι βυσματούχοι νέοι κινηματογραφιστές.

Ο Περάκης αφηγείται μια αυτοβιογραφική κατά βάσιν (με πολλά επινοημένα στοιχεία όμως) ιστορία, από αυτές που αρέσει να διηγούνται κατ’ ιδίαν οι άνδρες. Ο ίδιος, Αιγυπτιώτης, Αλεξανδρινός, γεννημένος το 1944, εργάστηκε σκληρά σε πολλές ειδικότητες στον γερμανικό κινηματογράφο. Και σύντομα έγινε περιζήτητος ως σκηνογράφος και ενδυματολόγος. Το 1979, περιβεβλημένος το φωτοστέφανο του μεγάλου μάστορα δούλευε πλάι στον Φόλκερ Σλέντορφ, στην κινηματογραφική μεταφορά του «Τενεκεδένιου ταμπούρλου», του δημοφιλούς μυθιστορήματος του Γκίντερ Γκρας. Επιδέξιος, ευρηματικός, είχε κερδίσει με την αξία του (και με σκληρή δουλειά) την εκτίμηση του σιναφιού.

Ο Περάκης όμως δούλευε προσβλέποντας στη σκηνοθεσία και στην επιστροφή του στην Ελλάδα προκειμένου να κάνει ελληνικά θέματα. Τον πρόσεξαν πολλοί στο «Μπόμπερ και Παγκανίνι» (1976), τον πρόσεξαν περισσότεροι στο «Milo-Milo» (που στα ελληνικά βγήκε με τον ελαφρώς σκανδαλοθηρικό τίτλο «Ιδού η Μήλος, ιδού και το πήδημα») και σιγά σιγά μόνος του έστρωσε ντο δρόμο της επιστροφής. Σταθμός: Αθήνα.

ΚΟΝΤΡΑ ΣΤΗ ΜΟΔΑ. Η δεκαετία του 1980 για τον ελληνικό κινηματογράφο είχε ειδικά χαρακτηριστικά. Το κυρίαρχο μοντέλο προέβλεπε ταινίες με προαποφασισμένα, συνήθως μαρξίζοντα (αλλά κατά βάσιν αυθαίρετα και ναΐφ) μηνύματα. Ο Περάκης είναι ο πρώτος κινηματογραφιστής που κάνει κωμωδία, μιλάει για την πραγματικότητα όχι ανακατασκευάζοντάς την. αλλά παραμερίζοντας για να περάσει το ελληνικό φως και τα ακόμα πιο έντονα ελληνικά σκοτάδια. Οι ταινίες του είναι απαισιόδοξες για τη χώρα. Ο «Βίος και πολιτεία» (1987) μιλάει για τη διεφθαρμένη Ελλάδα – από την οποία δεν εξαιρούνται οι ηθικολόγοι επειδή απλώς επικαλούνται έναν λόγο ηθικής. Ασχολείται με τη φούσκα των ΜΜΕ («Προστάτης οικογενείας», 1997), με την υποκρισία της ελληνικής επαρχίας («Θηλυκή εταιρεία»), με την παράκρουση της εθνικής ιδεολογίας…

Αν δεν ήταν ένας απλός κινηματογραφικός σκηνοθέτης, θα μπορούσε να είναι προφήτης της μετάλλαξης της Ελλάδας από μια χώρα ενός φολκλόρ περιθωρίου σε έναν στενό πυρήνα όπου κυριαρχούν η πλαστή ευμάρεια, η διαφθορά, το χάος. Οι ταινίες του είναι ο καθρέφτης μας. Και αν γελάμε όταν τις βλέπουμε, γελάμε με τα μούτρα μας.