Ρέκβιεμ για ένα όνειρο που έγινε εφιάλτης

«Θα μας λείψει ο Γιώργος Παπανδρέου». Το έγραφε η παρισινή εφημερίδα «Le Monde» σε πρωτοσέλιδο άρθρο της, όταν ο Παπανδρέου δήλωσε ότι δεν θα είναι πια πρωθυπουργός. Είναι το επιμύθιο μιας διετίας που πέρασε πολύ γρήγορα. Πράγματι, η θητεία της κυβέρνησης που εξελέγη στις 4 Οκτωβρίου 2009 έτρεξε με πρωτόγνωρες για τα ελληνικά δεδομένα ταχύτητες. Ισως γιατί η μεγάλη νίκη – με ποσοστό σχεδόν 11% – την έκανε πύραυλο και την έστειλε τελικά στον τοίχο. Ως πολιτικός ο Παπανδρέου δεν είχε μια γραμμική, αλλά μια κυκλική καριέρα. Ο κύκλος ήταν, βεβαίως, ανοδικός. Μετά το ναδίρ του 2007, όταν το ΠΑΣΟΚ έχασε τις εκλογές και ο ίδιος αμφισβητήθηκε ως αρχηγός του, ήρθε το ναδίρ του 2009. Η αλήθεια είναι ότι ο πολιτικός χρόνος έτρεξε πολύ γρήγορα και για τη δεύτερη θητεία του Κώστα Καραμανλή. Κράτησε και αυτή δύο χρόνια. Ενώ ο μέσος χρόνος ζωής των κυβερνήσεων της Μεταπολίτευσης ήταν τριάμισι έτη. Επεσε ο Παπανδρέου θύμα της συγκυρίας; Ο διεθνής Τύπος, που άρχισε να τον βλέπει ξανά με συμπάθεια, όταν παραιτήθηκε, επισήμανε ότι ο Γιώργος είναι ένας ακόμη από τους ηγέτες που έπεσαν θύματα της κρίσης. Στις φωτογραφίες ο Πορτογάλος Ζοζέ Σόκρατες που ηττήθηκε, ο Ιρλανδός Μπράιαν Κάουεν που, με πολιτικούς όρους, εκπαραθυρώθηκε, ο Ισπανός Χοσέ Θαπατέρο που δεν θα ηγηθεί των Σοσιαλιστών στις επόμενες εκλογές και ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι που είναι στην έξοδο. Τα ευρωπαϊκά ΜΜΕ ψάχνουν τον επόμενο.

Πράσινα ομόλογα

Λένε ότι η φθορά της εξουσίας αρχίζει από το πρώτο λεπτό. Στην περίπτωση όμως του Παπανδρέου φαίνεται ότι ξεκίνησε εννέα μήνες προτού αυτός έρθει στην εξουσία. Τον Ιανουάριο του 2009, ως πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, ο Παπανδρέου συναντούσε ένα βράδυ Δευτέρας τη σύνταξη μεγάλης εφημερίδας στο αθηναϊκό εστιατόριο «Passadji» στο εμπορικό κέντρο «Attica». Φρέσκος και ροδαλός -αφού είχε μόλις κατέβει από το γυμναστήριο «Holmes» -, ο Γιώργος εκλήθη να σχολιάσει την κρίση. Ηταν ο πρώτος γύρος επίθεσης των αγορών στην Ελλάδα, εν μέσω γενικευμένης αναταραχής. Το spread είχε τσιμπήσει προς τα πάνω, η κυβέρνηση Καραμανλή είχε αποσταθεροποιηθεί και ο Γιάννης Παπαθανασίου είχε αντικαταστήσει έπειτα από πέντε χρόνια τον «τσάρο» Γιώργο Αλογοσκούφη.

Ο Παπανδρέου ήταν ατάραχος. Εξήγησε – όχι χωρίς αυτοπεποίθηση – ότι θα πήγαινε ο ίδιος να εκθέσει στον Ζοζέ Μπαρόζο την πολιτική συλλογιστική σύμφωνα με την οποία η Ελλάδα είχε σχεδιασμό πράσινης ανάπτυξης, επιχειρηματολογώντας ότι υπ’ αυτό το πρίσμα θα έπρεπε να ιδωθούν οι απαιτήσεις του Συμφώνου Σταθερότητας. Οσο για το χρέος, ο Πρωθυπουργός είπε εκείνο το βράδυ ότι θα το χρηματοδοτούσε με «πράσινα ομόλογα». Ηταν προφανές ότι δεν ένιωθε την απειλή της κρίσης και ότι πίστευε στο άστρο του. Η εντύπωση αυτή δεν άλλαξε έναν μήνα αργότερα, όταν ο Παπανδρέου πήγε στην περίφημη επίσκεψη στη Φρανκφούρτη για τη συνάντηση με τον Ζαν-Κλοντ Τρισέ και τον Λουκά Παπαδήμο. Διάλογος κωφών; Ο Παπαδήμος επέλεξε, πάντως, να μη δεχθεί τη θέση του υπουργού Οικονομικών που του πρότεινε ο Παπανδρέου. Αυτά το Σαββατοκύριακο της ΔΕΘ του 2009, όταν ειπώθηκε το μοιραίο «λεφτά υπάρχουν» που υποθήκευσε πολιτικά τη διακυβέρνηση ΠΑΣΟΚ.

Η Διεθνής και ο διεθνής

Ως πρόεδρος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς και πολιτικός με ονοματεπώνυμο και διεθνή αναγνωρισιμότητα, ο Παπανδρέου είχε σημαντικό δίκτυο επαφών στο εξωτερικό. Το φθινόπωρο του 2009 ως νέος Πρωθυπουργός έχει πολλά τηλεφωνήματα με τον Γκόρντον Μπράουν. Ο τότε ένοικος της Ντάουνινγκ Στριτ του ταιριάζει ιδεολογικά. Είναι επίσης ο πολιτικός που διαμόρφωσε το δόγμα αντίδρασης στην κρίση ήδη από το φθινόπωρο του 2008: εθνικοποίηση τραπεζών – αφού δεν υπάρχει άλλη λύση – και ποσοτική χαλάρωση, δηλαδή ένας τρόπος να κρατήσει τη ρευστότητα της αγοράς χωρίς πληθωρισμό.

Στενή είναι η επαφή και με τον Ντομινίκ Στρος-Καν, τον σοσιαλιστή σύντροφο του ΔΝΤ. Παρ’ όλα αυτά, η Ελλάδα πάει στο Μνημόνιο. Και ο Παπανδρέου είναι εξ αυτών που ο Στρος-Καν προδίδει – με τη γνωστή συνέντευξη στη γαλλική τηλεόραση – το πρώτο τρίμηνο του 2011 προτού εκραγεί στη σουίτα του «Σοφιτέλ». Αποκαλύπτεται εκ των υστέρων ότι η προσφυγή στο ΔΝΤ συζητείται ήδη από τον Δεκέμβριο του 2009. Κορυφαίος τότε υπουργός, δεξί χέρι του Παπανδρέου, εκμυστηρεύεται κατ’ ιδίαν ότι «το ΔΝΤ με τον Ντομινίκ – που είναι φίλος μας – έχει πλέον αναπτυξιακό προσανατολισμό».

Στην πραγματικότητα ο Γιώργος είναι όλο και πιο μόνος στη δεξιά Ευρώπη των Σαρκοζί και Μέρκελ. Ακαταπόνητος, στα ταξίδια του ο Παπανδρέου ζεσταίνει σιγά-σιγά τους Γερμανούς – που τον εκτιμούν προσωπικά. Και κρατά ενεργό τον φιλελληνισμό του γάλλου Προέδρου. Καλό κλίμα φτιάχνεται – πάλι χάρη στον Παπανδρέου – στις Βρυξέλλες με Μπαρόζο, Ρόμπαϊ και Ρεν. Είναι οι σχέσεις που θα καταστρέψει η ιδέα του δημοψηφίσματος για τη δανειακή σύμβαση της 27ης Οκτωβρίου 2011.

Από τον Ατλαντικό

στη Μεσόγειο

Στην πραγματικότητα, η περίπτωση Παπανδρέου γίνεται διδακτική για τους απανταχού σοσιαλιστές. Στο τέλος Αυγούστου του 2010 ο υπουργός Επικρατείας τότε Χάρης Παμπούκης παίρνει το τρένο TGV από το Παρίσι για να πάει στη Λα Ροσέλ, στις όχθες του Ατλαντικού. Γίνεται εκεί η ετήσια θερινή συνάντηση – «ανοιχτό πανεπιστήμιο» το λένε – των γάλλων Σοσιαλιστών. Στο ίδιο βαγόνι, από σύμπτωση, ταξιδεύει και ο Φρανσουά Ολάντ. Στην αναπόφευκτη κουβέντα ο Ολάντ ρωτάει λεπτομέρειες για την κατάσταση στην Αθήνα. Και επισημαίνει την ανάγκη η σοσιαλιστική πρόταση για την εξουσία να λάβει υπόψη της την κρίση – και μάλιστα εκ των προτέρων. Αυτό για να προετοιμασθούν οι ψηφοφόροι.

Στην Αθήνα η κυβέρνηση φθείρεται – κάτι που φαίνεται και στις δημοσκοπήσεις. Δυνατός στα εξωτερικά, ο Παπανδρέου παίζει το διεθνές χαρτί. Ξαναζεσταίνει τη σχέση με την Τουρκία. Πάει στην Κωνσταντινούπολη την πρώτη εβδομάδα που είναι Πρωθυπουργός, ενώ στις αρχές του καλοκαιριού του 2010 έρχεται ο Ταγίπ Ερντογάν στην Αθήνα σε «ιστορική επίσκεψη» με υπουργούς και επιχειρηματίες. Δεν προκύπτει τίποτε. Ισα-ίσα, τον Ιανουάριο του 2011, στο Ερζερούμ, ο Παπανδρέου αναγκάζεται να πει στους Τούρκους για τις παραβιάσεις στο Αιγαίο, ώστε να μην εκτεθεί. Τα ίδια και με το Ισραήλ. Η ομαλοποίηση των σχέσεων Αθήνας -Ιερουσαλήμ είναι η τολμηρή μεγάλη κίνηση του καλοκαιριού του 2010. Κατ’ ιδίαν οι άνθρωποι του Παπανδρέου πιστεύουν ότι το εβραϊκό λόμπι των ΗΠΑ «θα μας βοηθήσει στις αγορές». Νέος τζίφος!

Ο Παπανδρέου συνδυάζει ταξίδια στο εξωτερικό και συνεδριάσεις στο εσωτερικό. Καμιά φορά γυρίζει από την Ευρώπη για να μπει κατευθείαν σε κυβερνητική σύσκεψη. «Δεν μας αφήνει να κάνουμε τη δουλειά μας», παραπονούνται κατ’ ιδίαν οι υπουργοί. Ο Πρωθυπουργός είναι επίσης σε διαρκή μιντιακή υπερέκθεση. Τον Μάιο του 2010 συναντά στο ρουφ γκάρντεν της «Μεγάλης Βρεταννίας» τον αμερικανό υπερ-αρθρογράφο των «New York Times» Τόμας Φρίντμαν. Ο Φρίντμαν γράφει δύο χρονογραφήματα από την Αθήνα, ενώ επισκέπτεται και το καμένο υποκατάστημα της «Marfin» στη Σταδίου. Ο Γιώργος τον πείθει για τις προθέσεις του. Οξυδερκής, ο Φρίντμαν επισημαίνει ότι «αν σ’ έναν χρόνο από τώρα οι νέοι άνθρωποι μένουν στην Ελλάδα, τότε το Πρόγραμμα έχει πετύχει. Αν μεταναστεύουν, σημαίνει ότι η πολιτική αποτυγχάνει». Είναι γνωστό τι έγινε. Ο διεθνής Τύπος – ιδίως οι γαλλικές εφημερίδες – βρίθει πλέον από ρεπορτάζ για τη «χαμένη γενιά» των νέων Ελλήνων που αναζητεί την τύχη της στο εξωτερικό.

Βουτιές στο σκοτάδι

Στο εσωτερικό ο Παπανδρέου κάνει τρεις ανασχηματισμούς σε δύο χρόνια. Η πρώτη κυβέρνηση διαρκεί ένα χρόνο. Η δεύτερη εννέα μήνες. Η τρίτη έξι μήνες. Οι συσχετισμοί αλλάζουν. Στο πρώτο του σχήμα ο Παπανδρέου δίνει τα υπουργεία Εξωτερικών, Επικρατείας, Περιβάλλοντος, Οικονομικών, Τουρισμού και Πολιτισμού σε εξωκοινοβουλευτικούς ή βουλευτές Επικρατείας που έχουν ένα κοινό: είναι δικοί του άνθρωποι. Στο τρίτο του σχήμα ο Γιώργος χρήζει αντιπρόεδρο και υπουργό Οικονομικών τον άλλο πόλο του ΠΑΣΟΚ, δηλαδή τον Ευάγγελο Βενιζέλο. Είναι μια συγκατοίκηση κορυφής που θα θύμιζε το μοντέλο Μπλερ – Μπράουν αν δεν ήταν αναγκαστική και βραχύβια. Ωστόσο το σχήμα λειτουργεί. Ακόμη και στην υποχώρηση μετά το δημοψήφισμα ο υπουργός Οικονομικών δεν εκθέτει τον Πρωθυπουργό. Στην πραγματικότητα ο Βενιζέλος έχει δώσει μάχες στο εξωτερικό και έχει συμψηφίσει το πολιτικό του κεφάλαιο με μια σαφώς αντιλαϊκή πολιτική στο εσωτερικό.

Ο Παπανδρέου στέκεται όρθιος, παρ’ ότι η κοινοβουλευτική πλειοψηφία του ΠΑΣΟΚ φθίνει. Πηγαίνει στο «153» όταν ο Πρωθυπουργός διαγράφει τη Λούκα Κατσέλη, έναν δικό του άνθρωπο, που ως απλή βουλευτής αρνείται επίμονα να ψηφίσει το άρθρο 37 του πολυνομοσχεδίου Βενιζέλου για φορολογικά και άλλα. Περισσότερο όμως από τις αποχωρήσεις βουλευτών, ο Παπανδρέου φαίνεται ότι ζει με δυσάρεστο τρόπο την αλλαγή της κοινωνικής ατμόσφαιρας. Οι «Αγανακτισμένοι» του Συντάγματος και τα «κραξίματα» έχουν μετατρέψει την πολιτική τάξη σε στόχο κοινωνικής διαπόμπευσης. Στοιχείο του οικογενειακού μύθου των Παπανδρέου είναι ότι θεωρείται η πιο δημοφιλής ελληνική πολιτική οικογένεια. Μπορεί να πολώνουν τους οπαδούς των αντίπαλων κομμάτων. Λατρεύονται όμως από τον κόσμο τους. Αυτό έχει αλλάξει. Ο Παπανδρέου πάει βραδάκι για μπάνιο στον Σχινιά, αφού προηγηθούν οι άνθρωποι της ασφάλειάς του.

Ιντερμέδιο και φούγκα

Ο Παπανδρέου αισθάνεται όλο και περισσότερο ότι σηκώνει μόνος το βάρος της διάσωσης της χώρας από τη χρεοκοπία. Η ίδια εντύπωση υπάρχει και στο εξωτερικό. Το καλοκαίρι του 2011 βλέπει συντονισμένες προσπάθειες στήριξης της κυβέρνησης, με κορυφαία την επίσκεψη της Χίλαρι Κλίντον στην Αθήνα. Ο Παπανδρέου επιζητεί επίμονα τη συναίνεση. Σε συναντήσεις ομαδικά ή τετ α τετ με πολιτικούς αρχηγούς και σε διαρκείς επαφές με τον Αντώνη Σαμαρά. Δεν μπορεί να την εξασφαλίσει. Αυτήν υπηρετεί η βαθύτερη συλλογιστική του δημοψηφίσματος που ανακοίνωσε ο Παπανδρέου στις 31 Οκτωβρίου 2011. Με όρους όμως που να μη θίγουν τη δική του εξουσία. Ωστόσο η αντίδραση στο εξωτερικό πυροδοτεί μια διαδικασία που θέτει τον Παπανδρέου εκτός πρωθυπουργίας. Οι συνεργάτες του επιμένουν ότι ο Γιώργος εργάστηκε επίμονα την περασμένη εβδομάδα ώστε να υπάρξει κυβέρνηση συνεργασίας και να αποφευχθούν οι πρόωρες εκλογές. Σωστό. Αλλά προτού φθάσουμε στον Λουκά Παπαδήμο προηγήθηκε το ιντερμέδιο Φίλιππου Πετσάλνικου, τον οποίο σαφώς θα προτιμούσε ο Παπανδρέου ως «δικό του άνθρωπο».