Ο συνήγορος του διαβόλου

Δώδεκα ώρες. Τόσο χρειάστηκε ο Γκέιρ Λίπσταντ για να απαντήσει καταφατικά στο αίτημα του Αντερς Μπέρινγκ Μπρέιβικ να τον υπερασπιστεί στο δικαστήριο. Το τηλέφωνο στο γραφείο του χτύπησε το πρωί της Δευτέρας και από την άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής άκουσε έναν αστυνομικό να του λέει ότι ο άνθρωπος που ευθυνόταν για την έκρηξη στην καρδιά του Οσλο και τους 68 νεκρούς στο νησάκι Ουτόγια ζητούσε από εκείνον να αναλάβει την υπεράσπισή του. Ο Λίπσταντ ζήτησε λίγο χρόνο. Συζήτησε με συναδέλφους, στενούς φίλους και την οικογένειά του πριν αποφασίσει να απαντήσει καταφατικά. Δεν είναι βέβαιο ότι ο λόγος της αποδοχής θα έβρισκε απολύτως σύμφωνο τον πελάτη του. «Στην αρχή σκεπτόμουν ότι ήταν αδύνατο να κάνω κάτι τέτοιο», θα έλεγε την επόμενη μέρα σε μια συνέντευξή του. «Στο τέλος κατέληξα στο συμπέρασμα ότι εάν έλεγα “όχι” θα ήταν σαν να έλεγα “όχι” στη δημοκρατία». Είναι ακριβώς αυτή η δημοκρατία που μισεί ο Μπρέιβικ. Η δημοκρατία που αναγνωρίζει το δικαίωμα ακόμη και στο «χειρότερο τέρας από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο», όπως θα ήθελε ο ίδιος να τον θυμούνται, να τύχει μιας δίκαιης δίκης. Η δημοκρατία που δεν εκδικείται, αλλά τιμωρεί σύμφωνα με αρχές και κανόνες στους οποίους δεν χωρά η παραμικρή έκπτωση.

ΟΙ «ΟΜΟΛΟΓΟΙ» ΤΟΥ. Ο Γκέιρ Λίπσταντ δεν είναι ο πρώτος δικηγόρος στην Ιστορία που αναλαμβάνει να υπερασπιστεί ένα «τέρας». Δικηγόρο είχε και ο Τσαρλς Μάνσον, ο οποίος μαζί με την «οικογένειά» του κατακρεούργησε σε μια βίλα του Λος Αντζελες την έγκυο Σάρον Τέιτ και μερικούς φίλους της για λόγους που είναι αδύνατον να εξηγηθούν έξω από τη σφαίρα της παράνοιας. Υπεράσπισης έτυχαν όλοι όσοι τραυμάτισαν τη δημοκρατία δολοφονώντας εν ψυχρώ «εχθρούς» στο όνομα κάποιας αντίστασης, επανάστασης, λαϊκής δικαιοσύνης ή ό,τι άλλο υπέθεταν πως υπηρετούσαν. Δίκαιη δίκη είχαν οι διάφοροι «δόκτορες Θάνατοι» των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και δίκαιη δίκη θα έχει χωρίς καμία αμφιβολία και ο άνθρωπος που φέρεται να ευθύνεται για τον θάνατο 8.000 ανθρώπων στη Σρεμπρένιτσα, τη μεγαλύτερη μαζική σφαγή στην Ευρώπη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στα δημοκρατικά καθεστώτα ο κατάλογος των «τεράτων» που έτυχαν υπεράσπισης, μεγάλων ή μικρότερων, παρανοϊκών και λιγότερο παρανοϊκών, φανατικών ιδεολόγων ή απλώς κατά συρροήν δολοφόνων, είναι ατελείωτος. Δικάστηκαν και καταδικάστηκαν με βάση τους κανόνες δικαίου, με τη διαδικασία που προβλέπουν οι δημοκρατικές κοινωνίες για όλα τα μέλη τους – ακόμη και για τα τέρατα που γεννάνε.

Αν διαφέρει σε κάτι η περίπτωση του Γκέιρ Λίπσταντ είναι ότι δέχθηκε να υπερασπιστεί έναν άνθρωπο που θα μπορούσε κάλλιστα να του είχε βάλει το πιστόλι στον κρόταφο ή – με πιο συνοπτικές διαδικασίες – να του είχε φυτέψει μια σφαίρα στο κεφάλι. Ο Λίπσταντ αντιπροσωπεύει τη Νορβηγία που μισεί ο Μπρέιβικ. Ο πρώτος είναι ενεργός πολίτης, μέλος του Εργατικού Κόμματος, του οποίου τη μελλοντική ηγεσία ο δεύτερος ήθελε να εξολοθρεύσει. Ο Λίπσταντ πιστεύει σε μια κοινωνία ανοικτή, εξωστρεφή, που μπορεί και πρέπει να αγκαλιάζει τους ξένους της, ανεκτική απέναντι στη διαφορετικότητα, φιλόξενη και γενναιόδωρη.

Στο σκοτεινό μυαλό του Μπρέιβικ θα έπρεπε να υπάρχει μόνο μία Νορβηγία. Λευκή και άρια, που αποστρέφεται ό,τι δεν προέρχεται από τα σπλάγχνα της, νιώθει να απειλείται από το διαφορετικό, το ξένο και το άγνωστο, περιχαρακώνεται απέναντι στους φανταστικούς εχθρούς της ή ξεσπά βίαια εναντίον τους. Είναι μια Νορβηγία – όπως είναι μια Σουηδία, μια Δανία, μια Βρετανία ή μια Γερμανία ή μια Ουγγαρία – που δεν υπάρχει μόνο στο μυαλό του Μπρέιβικ αλλά και άλλων. Ο Αντερς Μπρέιβικ σήκωσε το όπλο επειδή κάποια στιγμή η μισαλλοδοξία συναντά την παράνοια και ο φανατισμός την τρέλα.

Ο Γκέιρ Λίπσταντ πατάει σε τεντωμένο σκοινί. Ο δικηγόρος που είπε το «ναι» επειδή «σε μια δημοκρατία κάποιος πρέπει να κάνει τη δουλειά» είναι πολύ προσεκτικός σε ό,τι μεταφέρει στην κοινή γνώμη από τον πελάτη του. Στη βροχή ερωτήσεων που δέχθηκε μετά τις πρώτες τους συναντήσεις δεν έπεσε ποτέ στην παγίδα. Δεν έγινε η φωνή του δολοφόνου, ταχυδρόμος του «μανιφέστου» του, διαμεσολαβητής των απόψεών του. Ο Λίπσταντ είναι μέλος μιας ώριμης δημοκρατίας, τόσο στέρεης και αυστηρής ώστε να αρνείται να δώσει βήμα από οπουδήποτε σε οποιονδήποτε. Ο Μπρέιβικ μπορεί να εκφράζει τις απόψεις του στο Διαδίκτυο, στο καφενείο ή στο σπίτι του, αλλά το δικαστήριο δεν είναι ούτε Διαδίκτυο, ούτε καφενείο, ούτε σπίτι.

Η πρώτη ακρόαση έγινε κεκλεισμένων των θυρών, ο δικαστής αρνήθηκε στον κατηγορούμενο το δικαίωμα να βγάλει λόγο και ο Λίπσταντ δεν κουράζεται να επαναλαμβάνει κάθε φορά που τον ρωτούν οι δημοσιογράφοι ότι δεν είναι η δουλειά του να μεταφέρει τις πολιτικές θέσεις του πελάτη του.

ΒΙΟΙ ΑΝΤΙΘΕΤΟΙ. Ο Γκέιρ Λίπσταντ γεννήθηκε πριν από 47 χρόνια στο Οσλο και ο Αντερς Μπρέιβικ πριν από 32. Μεγάλωσαν στην ίδια πόλη, το Οσλο, αλλά σε δύο εντελώς διαφορετικούς κόσμους. Σε αυτή τη γωνιά του ευρωπαϊκού Βορρά αυτοί οι δύο κόσμοι είναι αδύνατον να μη συναντηθούν. Ο Μπρέιβικ απόλαυσε τον κόσμο του Λίπσταντ μεγαλώνοντας σε μια πλούσια συνοικία της νορβηγικής πρωτεύουσας, λαμβάνοντας εφόδια από ένα ανοικτό σύστημα εκπαίδευσης και έχοντας ελεύθερη πρόσβαση σε πληροφορίες που όπλισαν ενδεχομένως το χέρι του.

Ο Λίπσταντ είχε την ευκαιρία να καταδυθεί για πρώτη φορά στον κόσμο του Μπρέιβικ πριν από εννέα χρόνια, όταν ανέλαβε την υπεράσπιση ενός νεοναζί που με άλλα μέλη της συμμορίας του είχαν ξυλοκοπήσει μέχρι θανάτου τον 16χρονο Μπένζαμιν Χέρμανσεν, του οποίου ο πατέρας ήταν από την Γκάνα. Περισσότεροι από 40.000 Νορβηγοί είχαν κατεβεί τότε στους δρόμους για να διαδηλώσουν κατά του ρατσισμού.

Ο Γκέιρ Λίπσταντ θα μπορούσε να είναι ένας από αυτούς. Αλλά και τότε κάποιος «έπρεπε να κάνει τη δουλειά». Η υπερασπιστική γραμμή που ακολουθεί σήμερα, σε αυτή τη «δουλειά», είναι διαφορετική. Ο Αντερς Μπέρινγκ Μπρέιβικ, λέει, είναι διανοητικά ασθενής, βλέπει έναν κόσμο που δεν υπάρχει, πιστεύει ότι γίνεται πόλεμος, νομίζει ότι μόνο αυτός σε ολόκληρο τον κόσμο γνωρίζει την αλήθεια. Και εάν ο πελάτης του αρνηθεί αυτήν την γραμμή υπεράσπισης; Για τον Γκέιρ Λίπσταντ είναι πολύ απλό: «Μπορεί να βρει έναν άλλο δικηγόρο».