Χορεύοντας στο σκοτάδι

Οταν ήταν φοιτητής στην Κοπεγχάγη, οι συµφοιτητές του τον βάφτισαν «φον», επειδή ήταν εστέτ, εκκεντρικός και φιλόδοξος. Του άρεσε και το κράτησε. Οι ταινίες του φηµίζονται για τη µισανθρωπία τους και την προκλητική πραγ
µάτευση του θέµατός τους. Ανακάλυψη του Φεστιβάλ των Καννών, η διοίκηση του οποίου δεν δίστασε να τον αποβάλει όταν δήλωσε, την περασµένη Τετάρτη, ότι είναι Ναζί. Το λυκόφως ενός προκλητικά ασαφούς σκηνοθέτη;

Αυτή τη φορά, οι δηλώσεις του δανού σκηνοθέτη Λαρς φον Τρίερ στη συνέντευξη Τύπου του Φεστιβάλ των Καννών, µε αφορµή την προβολή της νέας ταινίας του «Melancholia», ήταν κάτι παραπάνω από προκλητικά επιτηδευµένες. «Για πολύ καιρό πίστευα ότι ήµουν Εβραίος», δήλωσε στους δηµοσιογράφους που κρέµονταν από το στόµα του. «Υστερα ανακάλυψα ότι ήµουν στην πραγµατικότητα Ναζί. Η οικογένειά µου προέρχεται από τη Γερµανία. Και αυτό µου έδωσε και κάποια ικανοποίηση. Τι να πω; Καταλαβαίνω τον Χίτλερ. Συµπάσχω µαζί του». Στη συνέχεια, βεβαίως, προσπάθησε να διορθώσει, είπε κάτι αντιφατικά – για να τονίσει ξανά στο τέλος: «ΟΚ! Είµαι Ναζί».

Ο ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ. Η «πολιτικώς µη ορθή» δήλωση µεταδόθηκε και σχολιάστηκε ως ακόµα µια εκδήλωση αµετροέπειας, ως πρόκληση για την πρόκληση (και τον διαφηµιστικό θόρυβο), κάτι που είναι σύνηθες στον τρόπο µε τον οποίο κερδίζει δηµοσιότητα ο Λαρς φον Τρίερ. Αλλά θα ήταν ντροπιαστικό αν, έστω στο πλαίσιο του Φεστιβάλ των Καννών, ένα πρόσωπο µε παγκόσµιο ακροατήριο µπορούσε να δίνει συγχωροχάρτι στη βαρβαρότητατων ναζιστικών «λάγκερ» του πολέµου, στα οποία εξοντώθηκαν µεθοδευµένα εκατοντάδες χιλιάδες Εβραίοι µόνο και µόνο λόγω της καταγωγής τους. Η διοίκηση του Φεστιβάλ κινήθηκε αµέσως. Αφού, µε ανακοίνωσή της, χαρακτήρισε τα σχόλια του σκηνοθέτη απαράδεκτα, ανυπόφορα και αντίθετα µε τις αρχές της ανθρωπιάς και της γενναιοδωρίας που είναι συστατικά χαρακτηριστικά του Φεστιβάλ, κατέληξε: «Το διοικητικό συµβούλιο καταδικάζει σθεναρά αυτά τα σχόλια και χαρακτηρίζει τον Λαρς φον Τρίερ persona non grata στο Φεστιβάλ των Καννών».

Και µε συνοπτικές διαδικασίες τού πήραν τη διαπίστευση στέλνοντάς τον από ’κεί που ήρθε. Ούτε παράτες ούτε τιµές ούτε πληρωµένο από το Φεστιβάλ πανάκριβο ξενοδοχείο ούτε δεξιώσεις και επίσηµα γεύµατα ούτε κόκκινα χαλιά ούτε τσάµπα φήµη. Ο Λαρς φον Τρίερέµαθε µε οδυνηρό γι’ αυτόν τρόπο ότι στην επικράτεια της δηµοσιότηταςδεν υπάρχει ασυδοσία καιτίποτα δεν είναι τσάµπα – κάτι που ακόµα αδυνατεί να εµπεδώσει, όταν χρειάστηκε να πληρώσει το τίµηµα ανάλογου ολισθήµατος, ο δικός µας Μίκης Θεοδωράκης.

Η εκδίωξή του από τις Κάννες είναι σαν να κλείνει ένας κύκλος θριάµβου, υπερβολής, ναρκισσισµού – ένας κύκλος που πρωτοάνοιξε στον ίδιο χώρο, στο Φεστιβάλ των Καννών το 1984, όταν έδειξε την πρώτη µεγάλου µήκους ταινία του εκεί, το «Στοιχείο του εγκλήµατος». Ηταν µια παράξενη κινηµατογραφική δυστοπία µε σέπια χρώµατα, αστυνοµική πλοκή και µε τη διαρκή επικαιρικότητα του φόβου της καταστροφής, αφού στο φόντο της αφήγησης «έπαιζε» µια Γη που τελείωνε. Οπως συµβαίνει µε ανάλογες τέτοιου τύπου «πρωτιές», ο νεαρός τότε σκηνοθέτης πατούσε στον µύθο του αµερικανικού φιλµ νουάρ, εµπλουτίζοντάς τον µε το πνεύµα της εποχής. Ηταν ανήσυχος, µαγεµένος ακόµα και, καθότι µεγαλοµανής, γύρισε το «Europa», µια ταινία η δράση της οποίας αρχίζει στο κατεστραµµένο µεταπολεµικό Βερολίνο. Ενας νεαρός Αµερικανός γερµανικής καταγωγής επιστρέφει στη γη των γονιών του, εργάζεται εισπράκτορας σε ένα τρένο που κάποτε µετέφερε Εβραίους στα στρατόπεδα εξόντωσης. Η ταινία ήταν εντυπωσιακή, γεµάτη αναφορές στον εξπρεσιονισµό και τεχνικές του βωβού σινεµά (π. χ. διπλοτυπίες) αλλά µερίδα της κριτικής την είχε χαρακτηρίσει πολιτικά θολή. Αυτό, ωστόσο, δενείχε αποτρέψει την κριτική επιτροπή των Καννών να του απονείµει το µεγάλο βραβείο εκείνης της χρονιάς.

Ο δρόµος της δόξας είχε ανοίξει. «ΦΟΝ ΔΗΜΗΤΡΑΚΗΣ» Γεννήθηκε στην Κοπεγχάγη τον Απρίλιο του 1956 και, κατά τη διάρκεια των σπουδών του στην Εθνική Σχολή Κινηµατογράφου της ∆ανίας, µεταξύ µεγαλοµανίας και πλάκας αποδέχτηκε και υιοθέτησε το «φον» στο όνοµά του, που του είχαν κολλήσει οι συµφοιτητές του. Στη ∆ανία απασχόλησε πολύ την κοινή γνώµη όταν σκηνοθέτησε ένα ντοκιµαντέρ µε θέµα τη γοητεία που ασκεί ο ναζισµός στην πατρίδα του. Πολλοί τότε τον κατηγόρησαν ως Νεοναζί. Αλλά επικράτησαν η κινηµατογραφική δεξιοτεχνία του και ο επιδέξιος τρόπος να χρησιµοποιεί προς όφελός του τη δηµοσιότητα – και ακόµα και παλιοί επικριτές του θεώρησαν ότι επρόκειτο για νεανική παρεξήγηση.

Η πορεία του Λαρς φον Τρίερ ήταν συνυφασµένη, πάντα, µετις Κάννες. Κάθε ταινία που γύριζε κέρδιζε κι ένα βραβείο. Το 1996, µετο «∆αµάζοντας τα κύµατα», πήρετο Μεγάλο Βραβείο των Σκηνοθετών.

Και το 2000 µε το «Χορεύοντας στο σκοτάδι», ένα «προτεσταντικό µελόδραµα» µε τη φόρµα του αµερικανικού µιούζικαλ στο οποίο πρωταγωνιστούσε η Μπιοργκ και πολλοί το θεώρησαν συγγενές των προβληµατισµών του σπουδαίου δανού προτεστάντη ηθικολόγου κινηµατογραφιστή Καρλ Ντράγιερ, κατέκτησε τον Χρυσό Φοίνικα. 

Στο απόγειο της δόξας του, ο Λαρς φον Τρίερ θα πρέπει να διασκέδαζε µε την ευκολία που η δηµοσιότητα υιοθετούσε χαρακτηρισµούς, συγγένειες, µύθους. Με τον συνάδελφό του Τόµας Βίντερµπεργκ έστησαν µια από τις ωραιότερεςπροβοκάτσιες της πρόσφατης κινηµατογραφικής ιστορίας. Εξέδωσαν ένα µανιφέστο σύµφωνα µε το οποίο υπόσχονταν έναν κινηµατογράφο αυστηρό: χωρίς οπτικά και ηχητικά εφέ, χωρίς τεχνολογικές πονηριές και ευκολίες… Τους κανόνες αυτούς τους αποκάλεσαν «∆όγµα 95» – αλλά δεν τους τήρησαν ποτέ.

Η αλήθεια είναι ότι η εποχή µας δεν ευνοεί καταστατικά κείµενα αρχών – αλλά συχνά δοξάζει τους φανφαρόνους. Ο Λαρς φον Τρίερ συνέχισε έτσι. ∆εξιοτέχνης της γραφής, αριστοτέχνης της πρόκλησης, δεν προλάβαινε να καταµετρά θριάµβους.

Στο «Dogville», που υποτίθεται ότι ήταν η πρώτη ταινία µιας τριλογίας για την Αµερική, επικαλέστηκε την µπρεχτική αποστασιοποίηση για να φτιάξει µια ταινία (συµβολική, δεν το συζητάµε) όπου διάφοροι περνούσαν και βίαζαν τη φυλακισµένη σε ένα αµερικανικό χωριό της δεκαετίας του 1930 Νικόλ Κίντµαν.

Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ. Ακολούθησε ένας ταρκοφσκικός (ας πούµε) και αλλοπρόσ αλλος«Αντίχριστος»,η «Melancholia» που τον ξαναέφερε στις Κάννες, ενώ έχουν προγραµµατιστεί τα γυρίσµατα µιας ακόµα ταινίας: «Νυµφοµανής». Μην αµφιβάλλετε ότι κι εδώ το τέχνασµα είναι το ίδιο: δεξιοτεχνία µαζί µε µισανθρωπία και πρόκληση. Μετά το χουνέρι που έπαθε στις Κάννες, όµως, µάλλον πρέπει να αλλάξει τη συνταγή. Μπορεί; ∆ιότι το θέµα δεν είναι αν είπε κάτι για να προκαλέσει. Το θέµα είναι ότι, πιθανόν, αυτά που λέει τα πιστεύει.

ΕΙΠΕ

Πώς να το πω αυτό; ΟK. Είµαι Ναζί

ΕΙΠΑΝ ΓΙ’ ΑΥΤΟΝ

Στη Δανία έχουµε συνηθίσει να τρελαίνεται ο Λαρς φον Τρίερ µε τον έναν ή τον άλλο τρόπο

Λέον ΑΝΤΈΡΣΈΝ, ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ