ΚΟΥΒΑ Η επόµενη µέρα

«Και µετά τον Φιντέλ, τι;». Το Κοµµουνιστικό Κόµµα της Κούβας οριοθέτησε τη νέα πορεία της χώρας, προωθώντας µια σειρά ριζικών µεταρρυθµίσεων «για τον εκσυγχρονισµό του οικονοµικού µοντέλου»
«Ο Φιντέλ είναι ο Φιντέλ, δεν χρειάζεται επίσηµο τίτλο» δήλωσε ο Ραούλ Κάστρο, εξηγώντας στα 1.000 µέλη του 6ου συνεδρίου του ΚΚ Κούβας γιατί ο «lider maximo» δεν θα συµµετέχει για πρώτη φορά από το 1965 στην Κεντρική Επιτροπή του Κόµµατος. Λίγο αργότερα, ο 84χρονος Φιντέλ µπήκε στην αίθουσα δείχνοντας καταπονηµένος – κατάσταση στην οποία βρίσκεται και η οικονοµία της χώρας. Ολοι σηκώθηκαν όρθιοι και τον χειροκρότησαν, κάποιοιµάλιστα δεν µπόρεσαν να συγκρατήσουν τα δάκρυά τους. Ετσι λοιπόν εν µέσω συναισθηµατικής φόρτισης λόγω του τέλους µιας ολόκληρης εποχής και κατανόησης για την ανάγκη για άµεση πραγµατοποίηση ευρείας έκτασης µεταρρυθµίσεων στην οικονοµία της Κούβας ολοκληρώθηκαν την Τρίτη οι εργασίες του συνεδρίου, το οποίο ίσως αποδειχθεί το πιο σηµαντικό στην ιστορία της χώρας.

Οι εκτιµήσεις του διεθνούς Τύπου για το τι ακριβώς σηµαίνουν οι περισσότερες από 300 αλλαγές που εγκρίθηκαν στην Αβάνα ποικίλλουν: άλλοι µίλησαν για «θέατρο του παραλόγου» καθώς παρά τις συζητήσεις για ανανέωση οι εκπρόσωποι της γενιάς της Επανάστασης παρέµειναν στο τιµόνι της χώρας – σχεδόν όλοι άνω των 80 – και άλλοι αναφέρθηκαν σε «µια εκστρατεία γνήσιας ανανέωσης και αλλαγής πορείας». O ίδιος ο Ραούλ Κάστρο ζήτησε να κάνουν υποµονή όσοι επιθυµούν να αναλάβει πιο γρήγορα η νέα γενιά τα ηνία της εξουσίας, λέγοντας ότι τα πιο νεαρά σε ηλικία στελέχη δεν έχουν ακόµα την εµπειρία ώστε να δώσουν καινούργια πνοήστην Επανάσταση της οποίαςηγήθηκε ο αδελφός του πριν από 52 χρόνια. Και το ερώτηµα «Μετά τον Φιντέλ, τι;» φαίνεται ότιδεν έχει απαντηθεί ακόµα. «Εγιναν κάποιες κακές επιλογές προσώπων» διευκρίνισε στους συνέδρουςο Ραούλ –υπονοώντας σαφώς τον 57χρονο πρώην αντιπρόεδρο Κάρλος Λάγκε και τον 43χρονο πρώην υπουργό Εξωτερικών Φελίπε Περέζ Ροκ οι οποίοι αποπέµφθηκαν ξαφνικά τον Μάρτιο του 2009, άφησε όµως να εννοηθεί ότι ορισµένα νέα πρόσωπα θα προστεθούν στην ηγεσία του κόµµατος τον Ιανουάριο του 2012. Στο 15µελές Πολιτικό Γραφείο πάντως προστέθηκαν µόνο τρία νέα πρόσωπα. Ο Μαρίνο Μουρίγιο, πρώην υπουργός Οικονοµικών που ανέλαβε την υλοποίηση των οικονοµικών µεταρρυθµίσεων, η Μερσέντες Λόπεζ Ασέα, γραµµατέας του ΚΚ στην Αβάνα και ο σηµερινός υπουργός Οικονοµικών Αντέλ Ιζκιέρδο Ροντρίγκεζ.

Οι οικονοµικές µεταρρυθµίσεις έχουν πρώτο στόχοτην κατάργηση του δελτίουτροφίµων. Από τη «libreta» που είχε επιβληθεί το 1959 για να εξασφαλιστεί ότι δεν θα ενέσκηπτε λιµός στην Κούβα λόγω του εµπάργκο που επέβαλαν οι ΗΠΑ, τα τελευταία χρόνιαπερικόπτονταν σταδιακά προϊόντα όπως το σαπούνι, η οδοντόκρεµα και το απορρυπαντικό, ενώ παρέµεναν σε αυτό µόνο τα βασικά είδη: ρύζι, φασόλια, λάδι, ένα λίτρο γάλα για τα παιδιά µέχρι έξι ετών και δύο πακέτα τσιγάρα τον µήνα για τους συνταξιούχους. Οι Κουβανοί έχουν φτιάξει ανεπίσηµα δίκτυα για να προµηθεύονται τα τρόφιµα που δεν µπορούν να βρουν στην αγορά ή έχουν εφεύρει άλλους τρόπους για να αποκτούν προϊόντα που δεν µπορούν µέσω τηςεπίσηµης οδού. Τα τουριστικά κλισέ των πάντα ευδιάθετων,ερωτικών και έτοιµων για χορό Κουβανών παραµένουν αναλλοίωτα, όµως η καθηµερινότητα γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Και αυτό το κατάλαβε πολύ καλά ο πάντα πραγµατιστής Ραούλ που αντέδρασε «σαν ένας πολύ καλός µάνατζερ» σύµφωνα µε αρθρογράφο των «Financial Times».

Οι προτάσεις που έγιναν δεκτές στο συνέδριο προβλέπουν µια σειρά ριζικών µεταρρυθµίσεων «για τον εκσυγχρονισµό του οικονοµικού µοντέλου» που θααλλάξουν για πάντα την εικόνα της Κούβας. Κύριος στόχος είναι η µείωση του µεγάλου εξωτερικού χρέους και η χρηµατοδότηση αναπτυξιακών προγραµµάτων ώστε να µειωθούν οι εισαγωγές και να αυξηθούν οι εξαγωγές. Ενισχύονται οι τουριστικές δραστηριότητες και γίνεται προσπάθεια περιορισµού του κράτους – σήµερα ελέγχει το 90% της οικονοµίας και σκοπός είναι το ποσοστό αυτόνα µειωθεί στο 65% τα επόµενα χρόνια. Η κυβέρνηση σκοπεύει να εκχωρήσει το 35% της γεωργίας και της µεταπρατικής δραστηριότητας σε ιδιώτες και συνεταιρισµούς, ενώδίνονται κίνητρα για να δηµιουργήσουν οι Κουβανοί µικρές ιδιωτικές επιχειρήσεις. Ενα από τα µέτρα που προκάλεσε τον µεγαλύτερο ενθουσιασµό µεταξύ των πολιτών είναι η δυνατότητά τους πλέον να πωλούν και να αγοράζουν αυτοκίνητο και σπίτι. Ο Ραουλ επανειληµµένα τόνισε ότι «στόχος είναι η βελτίωση του σοσιαλιστικού µοντέλου» απορρίπτοντας ότι οι αλλαγές αυτές είναι αντίστοιχες µε εκείνες που έχουν γίνει στην Κίνα, οι έπαινοι όµως του εκπροσώπου της κινεζικής κυβέρνησης για τις µεταρρυθµίσεις κάνουν την σύγκριση άµεση. Το µέγα ερώτηµα βέβαια είναι εάν γίνεται να υπάρξουν οικονοµικές αλλαγές χωρίς πολιτικές και κοινωνικές. Η κυβέρνηση της Αβάνας µπορεί να επέλεξενα αφήσει πολλούς πολιτικούς κρατούµενους να φύγουν για το Μαϊάµι, οι διαφωνούντες όµως στη χώρα συνεχίζουν να αντιµετωπίζουν αυστηρή λογοκρισία και την ποινή φυλάκισης. Οι Κουβανοί παρακολουθούν τις εξελίξεις µε σκεπτικισµό. «Σε αυτή τη χώρα έχουµε ένα τρόπο να κάνουµε αλλαγές αλλά τα πάντα να παραµένουν ίδια», παρατηρεί ο 22χρονος Γιοαν Ροντρίγκεζ που πουλά αναµνηστικά στο δρόµο. «Ενα είναι το βασικό µας πρόβληµα: δεν έχουµε λεφτά». Αλλά ξέρεις πως είναι η ζωή, προσθέτει µε το joie de vivre που δεν χάνουν ποτέ οι Κουβανοί. Και σπεύδει να απαγγείλει στα κορίτσια που περνούν το ποίηµα του πατέρα της ανεξαρτησίας της Κούβας Χοσέ Μαρτί: «Μόνο εσύ ξέρεις τον τρόπο να µικραίνεις σ’ ένα φιλί το σύµπαν…».

Το χειροκρότηµα των συνέδρων προς τον Φιντέλ Κάστρο σήµανε το τέλος µιας ολόκληρης εποχής

«Τώρα είµαι εγώ το αφεντικό»

ΧΤΥΠΏΝΤΑΣ µερικές φορές µε το σφυράκι του και τοποθετώντας επιδέξια λίγες σταγόνες κόλλας εδώ κι εκεί, ο Ελιο Μεντόζα µπορεί να παρατείνει τη διάρκεια ζωής των περισσότερων παπουτσιών. Τώρα, ελπίζει ότι το ίδιο θα συµβεί και µε την οικονοµία της χώρας, µετά τις σηµαντικές µεταρρυθµίσεις που αποφάσισε το 6ο συνέδριο του Κ.Κ. Κούβας. Ο Μεντόζα ανήκει σε µια τάξη που µεγαλώνει σιγά σιγά, τους µικροεπιχειρηµατίες: αυτοαπασχολούµενους κουρείς, υδραυλικούς, οδηγούς ταξί, ξυλουργούς και άτοµα άλλων ειδικοτήτων που αναζητούν τη θέση τους σε µια χώρα όπου το 90% της οικονοµίας ελέγχεται από το κράτος.

Πρώην εργάτης χαλυβουργίας, ο 42χρονος Μεντόζα λέει ότι δεν θα επέστρεφε στην προηγούµενη δουλειά του όπου πληρωνόταν από το κράτος. «Τώρα είµαι καλύτερα από πριν», διευκρινίζει. «Πριν έπρεπε να λέω συνέχεια “ναι αφεντικό, ναι αφεντικό”. Τώρα είµαι εγώ το αφεντικό». Αλλά και να επέστρεφε, δεν θα ήταν σίγουρο ότι θα έβρισκε τη θέση του αφού η κυβέρνηση σκοπεύει να περικόψει περίπου ένα εκατοµµύριο θέσεις εργασίας στον δηµόσιο τοµέα – περίπου 20% της εργατικής δύναµης – έως το 2015. Ταυτόχρονα, στο συνέδριο τέθηκαν οι βάσεις για την επέκταση του ιδιωτικού τοµέα ώστε να απορροφηθούν πολλοί από τους ανέργους, επιτρέποντας στους Κουβανούς να αποκτήσουν άδειες για την άσκηση 178 διαφορετικών επαγγελµάτων. Τους τελευταίους τέσσερις µήνες περίπου 170.000 Κουβανοί απέκτησαν τέτοιες άδειες.

Ακριβα εστιατορια όπωςτο «El Carruaje» προσφέρουν σε όσουςµπορούν να τα πληρώσουν εισαγόµενο τυρί και κρασί σε κοµψά τραπεζάκια γύρω από ένα σιντριβάνι. Οµως αυτό αποτελεί την εξαίρεση. Η Ανίτα, όπως και πολλοί συµπατριώτες της, στήνει τη µικρή υπαίθρια καντίνα της στη γωνία δύο κεντρικών δρόµων – πουλά µόνο καφέ και εκλέρ που φτιάχνει µόνη της. «Είναι καλή η τοποθεσία διότι είναι κοντά στο νοσοκοµείο κι έχει πολύ κόσµο», λέει. Λίγο πιο πέρα κάποιος άλλος πουλά πίτσα και κάποιος άλλος σάντουιτς, ενώ το κρατικό εστιατόριο στο τέλος του δρόµου παραµένει άδειο. «Τα ιδιωτικά έχουν καλύτερη ποιότητα», λέει ο Βίκτορ, οικοδόµος που περιµένει στην ουρά για το κολατσιό του.

Ακόµη κι έτσι όµως, µέχρι τώρα οι περισσότεροι αυτοαπασχολούµενοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σχέδιά τους επειδή δεν µπορούσαν να πληρώσουν τους φόρους. Οι αποφάσεις του συνεδρίου στοχεύουν να µειωθούν τα προβλήµατα στον τοµέα αυτό ώστε να δοθούν κίνητρα στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Το είχε πει µάλιστα και σε οµιλία του τον ∆εκέµβριο ο Ραούλ: «Χρειάζεται να αλλάξουµε την αρνητική αντίληψη που έχουµε τόσοι πολλοί από εµάς για τις ιδιωτικές επιχειρήσεις».

Τους τελευταίους τέσσερις µήνες περίπου 170.000 Κουβανοί απέκτησαν άδειες ασκήσεως επαγγέλµατος

Το τζίνι της αλλαγής βγήκε από το µπουκάλι

«Οι γκει τουριστες στην Αβάνα δεν χρειάζεται πλέον να κρύβονται στις γωνίες των δρόµων µπας και πιάσει το αυτί τους το µέρος όπου θα γίνει εκείνη τη νύχτα το µυστικό πάρτι. Τους τελευταίους µήνες άνοιξε µε την ανοχή των αρχών ένα επίσηµο γκέι κλαµπ στην ιστορική περιοχή που βρίσκεται γύρω από το Εθνικό Θέατρο. Ποιος να το πίστευε;» γράφει στην «Independent» ο Ντέιβιντ ΑΣµπορν. Ακούς τον ισχυρισµό ότι οι αλλαγέςθα καταστρέψουν την Κούβα όπως την ξέραµε, παρατηρεί ο βρετανός δηµοσιογράφος. Στο µεταξύ, η βιοµηχανία του µαζικού τουρισµού (από τον Καναδά και την Ευρώπη, όχι όµως και από τις ΗΠΑ) προβάλλει το διαφηµιστικό της σλόγκαν: «Επισκεφθείτε την Κούβα πριν πεθάνει ο Κάστρο». Αυτό µπορεί να είναι µια νοσταλγική αµετροέπεια και όχι µόνο επειδή ο Φιντέλ δεν πέθανε όπως περίµεναν όλοι όταν αρρώστησε πολύ βαριά το 2006. Την Τρίτη εµφανίστηκε στο κλείσιµο των εργασιών του συνεδρίου του Κ.Κ. Κούβας µαζί µε τον αδελφό του Ραούλ που έχει αναλάβει την εξουσία τα τελευταία τέσσερα χρόνια.

«Την ανανέωση στην Κούβαδεν θα τη φέρουντα αµερικανικάκρουαζιερόπλοια. Θα προέλθει από µέσα»παρατηρεί ο ΑΣµπορν. Ας ελπίσουµε ότιδεν θα είναι η καταστροφή µιας χώρας που έχει πολλά για τα οποία πρέπει να ντρέπεται – κυρίως στον τοµέα της παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωµάτων – αλλά και πολλά για τα οποία είναι περήφανη, όπως οι τοµείς της υγείας, της εκπαίδευσης και των τεχνών. Μπορεί κάποιος να διακρίνει το µέλλον µέσα από τις 300 οικονοµικές µεταρρυθµίσεις που ενέκρινε το συνέδριο του Κ.Κ. Κούβας και αφορούν από µικρά θέµατα (όπως η γονιµοποίηση των ζώων) έως πολύ σηµαντικά (η άδεια να προβαίνουν σε αγοραπωλησίες οι πολίτες). Το ότιο Ραούλ επιθυµεί πραγµατικά τις αλλαγές ήταν προφανές από το κατσάδιασµα προς τους γραφειοκράτες, από τους οποίους ζήτησε να σταµατήσουν να λένε πως για όλα όσα πηγαίνουν στραβά στην Κούβα ευθύνεται το αµερικανικό εµπάργκο – δήλωση άνευ προηγουµένου από κουβανό ηγέτη. Υπήρξε και κάτι άλλο σηµαντικό: σχέδια για τη χορήγηση κεφαλαίων σε όσους Κουβανούς θέλουν ναανοίξουν ιδιωτικές επιχειρήσεις.

Μπορεί κάποιος να διακρίνει το µέλλον µέσα από τις 300 µεταρρυθµίσεις που ενέκρινε το συνέδριο του Κ.Κ. Κούβας

Δεν υπάρχει περιθώριο λάθους

Εντυπωσιάστηκα από την ενεργητικότητα των νέων συνέδρων, από την υψηλή τους µόρφωση, ακόµη και από το λεξιλόγιό τους – θαύµασα τον ενθουσιώδη τρόπο µε τον οποίο µιλούσαν.

Η κληρονοµιά µας προς αυτούς είναι η πίστη στις επαναστατικές αρχές. ∆εν υπάρχει περιθώριο λάθους αυτή τη στιγµή της ιστορίας Φιντέλ Κάστρο