Η περιττή σωτηρία της Πορτογαλίας

Η προσφυγή της Πορτογαλίας για βοήθεια µε το χρέος της στο Διεθνές Νοµισµατικό Ταµείο και την Ευρωπαϊκή Ενωση πρέπει να αποτελέσει προειδοποίηση για τις δηµοκρατίες όλου του κόσµου.

Η κρίση που άρχισε πέρυσι, για τη σωτηρία της Ελλάδας και της Ιρλανδίας έχει πάρει πολύ δυσάρεστη τροπή. Αυτή η τρίτη εθνική έκκληση για βοήθεια, ωστόσο, στην πραγµατικότητα δεν έγινε λόγω υπέρογκων χρεών. Η Πορτογαλία τη δεκαετία του ‘90 παρουσίασε ισχυρές οικονοµικές επιδόσεις και διαχειριζόταν την ανάκαµψή της από την παγκόσµια ύφεση καλύτερα από άλλες χώρες στην Ευρώπη. Βρέθηκε όµως στο επίκεντρο άδικων και αυθαίρετων πιέσεων από παίκτες της αγοράς οµολόγων, από κερδοσκόπους και οίκους αξιολόγησης που για λόγους κοντόφθαλµους ή ιδεολογίας κατάφεραν να διώξουν µια δηµοκρατικά εκλεγµένη κυβέρνηση και πιθανώς να δέσουν τα χέρια µιας άλλης.

Αν δεν ρυθµιστούν αυτές οι δυνάµεις της αγοράς, απειλείται η δυνατότητα δηµοκρατικών κυβερνήσεων να κάνουν τις δικές τους επιλογές για φόρους και δαπάνες.

Οι δυσκολίες της Πορτογαλίας πράγµατι θυµίζουν εκείνες της Ελλάδας και της Ιρλανδίας. Και για τις τρεις χώρες η υιοθέτηση του ευρώ πριν από µία δεκαετία σήµαινεότι θα έπρεπε να παραχωρήσουν τον έλεγχο της νοµισµατικής τους πολιτικής. Η ξαφνική αύξηση του κόστους κινδύνου (επιτόκια) που επέβαλαν οι αγορές στα οµόλογα των χωρών αυτών προκάλεσε την προσφυγή τους για βοήθεια.

Στην Ελλάδα και την Ιρλανδία, η απόφαση των αγορών αντικατόπτριζε βαθιά και εύκολα αναγνωρίσιµα οικονοµικά προβλήµατα. Η κρίση της Πορτογαλίας όµως είναι εντελώς διαφορετική. Δεν υπήρξε γνήσια κρίση. Οι οικονοµικοί θεσµοί και οι πολιτικές στην Πορτογαλία είχαν αποφέρει σηµαντικές επιτυχίες πριν η χώρα υποστεί τις συνεχείς επιθέσεις των παικτών στις αγορές οµολόγων. Το ντόµινο στις αγορές και οι υποβαθµίσεις πιστοληπτικής αξιολόγησης, που άρχισαν όταν φάνηκε το µέγεθος των δυσκολιών της Ελλάδας στις αρχές του 2010, έχουν γίνει αυτοεκπληρούµενη προφητεία… Οι οίκοι αξιολόγησης αυξάνοντας το κόστος δανεισµού της Πορτογαλίας σε µη διατηρήσιµα επίπεδα ανάγκασαν τη χώρα να ζητήσει σωτηρία. Η σωτηρία αυτή έδωσε τη δύναµη σε εκείνους που «σώζουν» τώρα την Πορτογαλία να πιέσουν για αντιλαϊκά µέτρα λιτότητας. Για την κρίση δεν φταίει η Πορτογαλία. Το χρέος της είναι πολύ κάτω από το χρέος χωρών όπως η Ιταλία, οι οποίες όµως δεν αποτέλεσαν αντικείµενο τέτοιων καταστροφικών αξιολογήσεων. Το έλλειµµα είναι χαµηλότερο από αυτό αρκετών άλλων ευρωπαϊκών χωρών και µειώνεται γρήγορα ακόµη περισσότερο, ως αποτέλεσµα των προσπαθειών της κυβέρνησης.

Οι αναλυτές εκτιµούν ότι είναι δυσµενείς οι προοπτικές ανάπτυξης της χώρας. Το πρώτο τρίµηνο του 2010 όµως, πριν οι αγορές προκαλέσουν αύξηση επιτοκίων των οµολόγων της Πορτογαλίας, ο ρυθµός οικονοµικής ανάκαµψης της χώρας ήταν από τους καλύτερους στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Σε κάποιους δείκτες µάλιστα η Πορτογαλία έφτασε ή ξεπέρασε τους εταίρους της, όχι µόνο στη Νότια αλλά και στη Βόρεια Ευρώπη. Γιατί τότε η αξιολόγηση της χώρας υποβαθµίστηκε και η οικονοµία της οδηγήθηκε στο χείλος του γκρεµού; Γι’ αυτό υπάρχουν δύο πιθανές εξηγήσεις. Η µια είναι ο ιδεολογικός σκεπτικισµός για το µεικτό µοντέλο τηςπορτογαλικής οικονοµίας, που περιλαµβάνειµεταξύ των άλλων χορήγηση δανείων σε µικρές επιχειρήσεις µε κρατικές επιχορηγήσεις, συµµετοχή του Δη µοσίου σε µεγάλες επιχειρήσεις και ισχυρό κράτος πρόνοιας. Οι φονταµενταλιστές των αγορώναπεχθάνονται τις κεϊνσιανές παρεµβάσεις της Πορτογαλίας σε τοµείς όπως η αγορά κατοικιών ή η βοήθεια προς τους φτωχούς.

Η άλλη πιθανή εξήγηση είναι η έλλειψη ιστορικής προοπτικής. Το επίπεδο διαβίωσης στην Πορτογαλία ανέβηκε τα 25 χρόνια µετά τη δηµοκρατική επανάσταση του Απριλίου του 1974. Τη δεκαετία του ‘90 η παραγωγικότητα αυξήθηκε σοβαρά, οι ιδιωτικές επιχειρήσεις αύξησαν τις επενδύσεις κεφαλαίων µε τη βοήθεια της κυβέρνησης και τα κόµµατα τόσο από τον κεντροδεξιό όσο και τον κεντροαριστερό χώρο υποστήριξαν αυξήσεις στις κοινωνικές δαπάνες. Στα τέλη του αιώνα η χώρα παρουσίαζε από τα χαµηλότερα ποσοστά ανεργίας στην Ευρώπη.

Για να είµαστε δίκαιοι, η αισιοδοξία της δεκαετίας του ‘90 παραχώρησε τη θέση της σε οικονοµικές ανισότητες και υπερβολικές δαπάνες. Οι σκεπτικιστές επικαλούνται τους σχεδόν µηδενικούς ρυθµούς ανάπτυξης της πορτογαλικής οικονοµίας το διάστηµα 2000 – 2006. Ακόµη και έτσι, όµως, από την εµφάνιση της παγκόσµιας οικονοµικής κρίσης το 2007 η οικονοµία αναπτυσσόταν και η ανεργία µειωνόταν.

Η ύφεση έβαλε τέλος στην ανάκαµψη αυτή, αλλά η ανάπτυξη συνεχίστηκε το δεύτερο τρίµηνο του 2009, νωρίτερα από ό,τι σε άλλες χώρες.

Δεν φταίνε οι κυβερνητικές πολιτικές. Ο πρωθυπουργός Ζοζέ Σόκρατες και η σοσιαλιστική κυβέρνησή του κινήθηκε προς την κατεύθυνση να µειώσει το έλλειµµα, να αυξήσει την ανταγωνιστικότητα και να διατηρήσει τις κοινωνικές δαπάνες. Η αντιπολίτευση πίστευε ότιµπορεί να τα καταφέρει καλύτερα και πριν από λίγες ηµέρες έριξε την κυβέρνηση Σόκρατες· οιεκλογές έχουν προγραµµατιστείτον Ιούνιο.Αυτό συµβαίνει συνήθως στην πολιτική και δεν αποτελεί ένδειξη ανικανότητας όπως το παρουσίασαν κάποιοι επικριτές.

Θα µπορούσε η Ευρώπη να έχει αποτρέψει την προσφυγή της Πορτογαλίας; Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θα µπορούσε επιθετικά να αγοράσει πορτογαλικά οµόλογα αντιµετωπίζοντας τον τελευταίο πανικό. Είναι επίσης πολύ σηµαντικό να υπάρχει αυστηρό ρυθµιστικό πλαίσιο από τις ΗΠΑ και την Ε.Ε. για το πώς βαθµολογούν οι οίκοι αξιολόγησης την πιστοληπτική ικανότητα κάθε χώρας. Με το να διαστρεβλώνεται το πώς αντιλαµβάνονται οι αγορές τη σταθερότητα της Πορτογαλίας, οι οίκοι αξιολόγησης υπονόµευσαν την οικονοµική ανάκαµψή της και την πολιτική ελευθερία της.

Η τύχη της Πορτογαλίας αποτελεί ξεκάθαρη προειδοποίηση για τις άλλες χώρες, περιλαµβανοµένων και των ΗΠΑ. Το 1974 η επανάσταση της Πορτογαλίας εγκαινίασε ένα κύµα εκδηµοκρατισµού που επεκτάθηκε σε ολόκληρο τον κόσµο. Πλέον είναι πολύ πιθανό ότι το 2011 θα σηµατοδοτήσει την απαρχή ενός κύµατος καταπάτησης της δηµοκρατίας από άναρχες αγορές, όπου η Ισπανία, η Ιταλία ή το Βέλγιο είναι πιθανά υποψήφια θύµατα.

Δεν θα άρεσε και πολύ στους Αµερικανούς αν διεθνή ιδρύµατα προσπαθούσουν να επιβάλουν στην πόλη της Νέας Υόρκης να καταργήσει τους νόµους που αφορούν το πώς καθορίζονται τα ενοίκια. Τέτοιου είδους παρεµβάσεις όµως αντιµετωπίζει τώρα η Πορτογαλία όπως και η Ιρλανδία και η Ελλάδα, παρότι αυτές οι δύο χώρες φέρουν µεγαλύτερες ευθύνες για την τύχη τους.

Μόνο εκλεγµένες κυβερνήσεις και οι ηγέτες τους µπορούν να διασφαλίσουν ότι η σηµερινή κρίση δεν θα υπονοµεύσει τις δηµοκρατικές διαδικασίες. Μέχρι τώρα φαίνεται ότι έχουν αφήσει τα πάντα στις ιδιοτροπίες των αγορών οµολόγων και των οίκων πιστοληπτικής αξιολόγησης.

Η Πορτογαλία βρέθηκε στο επίκεντρο άδικων και αυθαίρετων πιέσεων από κερδοσκόπους και οίκους αξιολόγησης που για λόγους κοντόφθαλµους ή ιδεολογίας κατάφεραν να ρίξουν µια δηµοκρατικά εκλεγµένη κυβέρνηση

Χρειάζεται αυστηρό ρυθµιστικό πλαίσιο από τις ΗΠΑ και την Ε.Ε. για το πώς βαθµολογούν οι οίκοι αξιολόγησης την πιστοληπτική ικανότητα κάθε χώρας.
Υποβαθµίζοντας την Πορτογαλία, οι οίκοι αξιολόγησης την υπονόµευσαν

ο ρόµπερτ Μ. Φίσµαν είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στο πανεπιστήµιο Notre Dame. Συνεπιµελητής τού «The Year of the Euro:

The Cultural, Social and Political Import of Europe’s Common Currency».