«Ηταν το φως της Ελλάδας»

Στο τέλος της συζήτησής µας, όταν επιχειρώ να τονευχαριστήσω µε τον γαλλικό τρόπο «µερσί, είστε πολύευγενικός», µου λέει: «Δεν είµαι ευγενικός. Είµαι φίλος, είµαι φίλος της Ελλάδας». Ο εβδοµήντα δύο ετών σήµερα Τζακ Λανγκ, θρυλικός υπουργός των κυβερνήσεων Φρανσουά Μιτεράν, είναι ίσως ένας από τους λίγους εναποµείναντες «συγγενείς» της Μελίνας Μερκούρη. Σήµερα, δεκαεπτά χρόνια από τον θάνατό της, µας µιλάει γι’ αυτήνκαι µας επιστρέφει στοιχεία και αναµνηστικά που,ειδικά σ’ αυτήντη φάση, µαςείναι ανακουφιστικά και υπερπολύτιµα.

Τι θυµάστε από την πρώτη σας συνάντηση µε τη Μελίνα;

Για πρώτη φορά την είδα από µακριά στην Επίδαυρο να παρακολουθεί τους «Ορνιθες» του Αριστοφάνη σε σκηνοθεσία Κάρολου Κουν. Ηταν λίγοι µήνες µετά την πτώση των συνταγµαταρχών. Εφτασε στο θέατρο πεζή µε τον Ζυλ Ντασσέν και ήταν σαν πραγµατική φαντασµαγορία. Ηµουν πολύ ντροπαλός και δεν τόλµησα να την πλησιάσω. Γνωριστήκαµε από κοντά λίγαχρόνια µετά, το 1978. Εκείνη τη χρονιά ο Φρανσουά Μιτεράν µού είχε εµπιστευτεί την πρώτη καµπάνια του Γαλλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος για τις ευρωεκλογές. Θέλησα τότε να δώσω ευρωπαϊκό χαρακτήρα στην προεκλογική εκστρατεία, γι’ αυτό κάλεσα προσωπικότητες σαν τη Μελίνα Μερκούρη, τον Ζυλ Ντασσέν, τον Βίλι Μπραντ. Αυτή ήταν η πρώτη πραγµατική µας συνάντηση κι από τότε δεν χωριστήκαµε ποτέ. 

Σας έδωσε την ίδια εντύπωση στη ζωή όπως και στη σκηνή;
Ναι και όχι… Ηταν το ίδιο λαµπερή, το ίδιο όµορφη, το ίδιο εκπληκτική , γοητευτική, µεγαλοπρεπής, σχεδόν βασιλική. Μου φαινόταν σαν την ταινία του Γούντι Αλεν «Το πορφυρό ρόδο του Καΐρου», όπου ο πρωταγωνιστής βγαίνει από την οθόνη για να µπει στην αληθινή ζωή. Ετσι ήταν και η Μελίνα. Εµοιαζε σαν να βγαίνει κατ’ ευθείαν από την οθόνη για να µπει στην πόλη, στο άστυ. Είχε χάρη, οµορφιά και ευφυΐα. Ο Ζυλ ήταν επίσης µια προσωπικότητα εντελώς ξεχωριστή. Γεµάτος ευγένεια, χιούµορ, φινέτσα αλλά και γεµάτος τρυφερότητα για τη Μελίνα. πώς θα χαρακτηρίζατε τη σχέση σας µαζί της;

Από ένα σηµείο και µετά τη θεωρούσα σαν αδελφή µου. Μιλούσαµε µεταξύ µας µε απόλυτη εµπιστοσύνη. Λίγο µετά τη νίκη του Μιτεράν στις γαλλικές εκλογές του 1981 µου ζήτησε να έρθω στηνΕλλάδα για να την υποστηρίξω στις εκλογές,την πρώτη φορά που τοΠΑΣΟΚ και ο Παπανδρέου κέρδισαν την εξουσία, και βέβαια τοέκανα µε χαρά. Οργανώσαµε τότε στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία» µια συνάντηση µε καλλιτέχνες, δηµιουργούς και ανθρώπους του πνεύµατος όπου ήταν παρών και ο Ανδρέας Παπανδρέου. Αυτή ήταν µια πολύ δυνατή στιγµή, όπως και όταν έγινε υπουργός Πολιτισµού. Δουλεύαµε τότε διαρκώς χέρι χέρι. Η Μελίνα ερχόταν συχνά στη Γαλλία. Συγκεκριµένα, θυµάµαι το τέλος της καµπάνιας γιατις ευρωεκλογές, τον Μάιο του 1979. Είχαµε φτιάξει ένα τεράστιο πόντιουµ απέναντι απότον Πύργο του Αϊφελ και από εκεί η Μελίνα απευθύνθηκε σε 150.000 Γάλλους. Ακόµη µία έντονη ανάµνησή µου µε τη Μελίνα στο Παρίσι είναι η 21η Μαΐου του 1981, την ηµέρα που ο Φρανσουά Μιτεράν αναλάµβανε επισήµως τα καθήκοντά του ως πρόεδρος της Γαλλικής Δηµοκρατίας. Ηταν και τότε διαρκώς κοντά µας, στο Καρτιέ Λατέν, στο Πάνθεον, παντού. Οταν έγινε υπουργός Πολιτισµού συνεργαστήκαµε στενά για την προετοιµασία της Αθήνας ως πρώτης πολιτιστικής πρωτεύουσαςτης Ευρώπης. Τηλεφωνιόµασταν σχεδόν µια φορά τη βδοµάδα.Γελούσαµε πολύ, διασκεδάζαµε πολύ, ονειρευόµασταν πολύ.

Κάθε που ερχόταν στο Παρίσι, συναντιόµασταν οι δυο µας, σπίτι µου, έξω για φαγητό ήκαµιά φορά µας καλούσε ο Μιτεράν στην ιδιωτική του κατοικία.

Είχατε όµως και πολλές ιδιωτικές συναντήσεις στην Ελλάδα.
Ναι, ναι, πολλές, πολλές, πολλές. Στο σπίτι της στην Αθήνα, στην Επίδαυρο, οργανώναµε πράγµατα, όπως ας πούµε τη Γιορτή τηςΜουσικής το 1985. Επίσης το 1983,αν θυµάµαι καλά, διοργανώσαµε µια µεσογειακή συνάντηση που άρχισε στην Υδρα και τελείωσε στην Επίδαυρο. Ηταν µια υπέροχη βραδιά και θυµάµαι τη Μελίνα να ανακατεύεται µε το πλήθος. Η πιο επώδυνη ανάµνηση ήταν όταν αρρώστησε και ήρθε στο Παρίσι να συναντήσει έναν φηµισµένο ογκολόγο, ξεχωριστό άνθρωπο και φίλο, τον Λεό Φαρσερµπέργκ, που έχει πεθάνει πια κι αυτός. Ηταν πολύ πονεµένη, πολύ θλιµµένη.

Θα έλεγε κανείς ότι αποτελέσατε το ιδανικό δίδυµο της ελληνογαλλικής φιλίας.

Εµένα παραδείγµατος χάριν µε υποστήριξε πολύ όταν ήµουν υπουργός, κι εγώ έκανα το ίδιο γι’ αυτήν απέναντι στον Παπανδρέου και τον ελληνικό Τύπο. Εκείνη την εποχή είχα να αντιµετωπίσω µια πολύ µεγάλη πολεµική για την Πυραµίδα του Λούβρου. Ο Τύπος ήταν εναντίον µας, η Δεξιά ήταν εναντίον µας και τότε η Μελίνα δέχτηκε να εµφανιστεί στη γαλλική τηλεόραση στην περίφηµη εκποµπή «Επτά επί επτά»όπου είπε: «Αφού είναι ένα πρότζεκτ του Φρανσουά Μιτεράνκαι του Τζακ Λανγκ, είµαι σίγουρη ότι είναι ένα πολύ καλό πρότζεκτ». Αυτό µας βοήθησε πάρα πολύ.

Πώς νοµίζετε ότι θα αντιδρούσε αν ζούσε την παρούσα οι
κονοµική κατάσταση της Ελλάδας;

Δεν µπορούµε να µιλάµε εξ ονόµατος ανθρώπων που έχουν πεθάνει αλλά νοµίζω ότι θα κατάφερνε να βρει τα λόγια γιανα δώσει ελπίδα στους ανθρώπους. Ανήταν εδώ η Μελίνα θα έδινε δύναµη,κουράγιο, ενέργεια γιατί υπήρξε πάντοτε άνθρωπος της πειθούς και έτρεφε παθιασµένο έρωταγια την Ελλάδα. Ξέρετε άλλωστε ότι το βιβλίο που έγραψε έχει τίτλο «Γεννήθηκα Ελληνίδα».

Εχουµε περιθώρια να παραγάγουµε πολιτισµό στην εποχή της πιο σκληρής λιτότητας;

Θα έλεγα ότι πρέπει να παραγάγουµε πολιτισµό περισσότερο από κάθε άλλη φορά. Πρέπει να δώσουµε διέξοδο, φως και ελπίδα στους πολίτες. Για να βγούµε από την κρίση χρειάζονται ηθικέςδυνάµεις που µόνο ο πολιτισµός µπορεί να δώσει. Εσεις τι λέτε; Θα τα καταφέρουµε να αφήσουµε πίσω µας την οικονοµική κρίση;

Νοµίζω πως ναι, αν και είναι σκληρό, πολύ σκληρό. Νοµίζω ότι οι χώρες που έχουν χτυπηθεί από την κρίση θα καταφέρουν να ανακάµψουν. Ο ελληνικός λαός έχει την ικανότητα, το ταλέντο και την ενέργεια. Εχω εµπιστοσύνη στον ελληνικό λαό και είµαι πεπεισµένος ότι τονπεριµένουν καλύτερες µέρες. 

Υπάρχει κάτι που δεν γνωρίζουµε για τη Μελίνα Μερκούρη; Θα έλεγε κανείς ότι τα ξέρουµε όλα.

Αν θέλετε µια ανέκδοτη ιστορία θα σας πω αυτό. Μια φοράείπα στον Ανδρέα Παπανδρέου «γιατί δεν επιλέγετε τη Μελίνα για υποψήφια Πρόεδρο της Ελληνικής Δηµοκρατίας;». Αν ήταν Πρόεδρος της Δηµοκρατίας θα έδινε παγκόσµια λάµψη στην Ελλάδα. Φαίνεται όµως ότι κάτι τέτοιο ήταν πολύ τολµηρό για εκείνη την εποχή.

Τι σας απάντησε;
«Μµµ, ναι,είναι µιαπολύ ωραία ιδέα…». Δεν νοµίζω ότι µουέδωσε απάντηση.

Πότε έγινε αυτό;
Το ‘85; Το ‘86; Το ‘87; Δενµπορώ να θυµηθώ . Εγώ πάντως έλεγα στη Μελίνα «εσύ είσαι η αληθινήΠρόεδρος της Ελληνικής Δηµοκρατίας κι ας µην έχειςεκλεγεί. Ενσαρκώνεις το ελληνικό φωςκαι το µεγαλείο του Ελληνισµού».

Τηλεφωνιόµασταν σχεδόν µια φορά τη βδοµάδα. Γελούσαµε πολύ, διασκεδάζαµε πολύ, ονειρευόµασταν πολύ

Αν ζούσε θα έδινε δύναµη, κουράγιο, ενέργεια γιατί υπήρξε πάντοτε άνθρωπος της πειθούς και έτρεφε παθιασµένο έρωτα για την Ελλάδα

Το σύµβολο των φαντασιώσεων της Μεταπολίτευσης
ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΠΟΛΙΤΙΚΑ η αείµνηστη Μελίνα συµβόλισε όσο κανένας άλλος τονδιονυσιασµότης Μεταπολίτευση ς – µια πραγµατικότητα, αλλάκυρίως έναν φαντασιακό τόπο όπου έσµιξε το αίτηµα της διαρκούς γιορτήςµ’ αυτό της αποκατάστασηςτης κοινωνικής δικαιοσύνης. Επρόκειτο κοντολογίς για µια ιδεολογία της µοιρασιάς που υπηρετήθηκε ταχρόνια εκείνα από τα δανεικά, την εισροή κοινοτικών πόρων, τη λειτουργία του νοµισµατοκοπείου, την παραοικονοµία και τη φοροδιαφυγή.

Η προσωπική διαδροµή της Μελίνας, ηγοητεία και η έµφυτη ανθρωπιά της την καθιστούσαν ιδανικό ενσαρκωτή αυτούτου ρόλου. Ηταν η σταρ µε τηδιεθνή αναγνωρισιµότητα. Εγινε η αντιστασιακή αγωνίστρια κατά της χούντας µε εξίσου διεθνή προβολή. Κατέληξε η πολιτικός που έθεσε το προσωπικό τηςκεφάλαιοστην υπηρεσία της οικοδόµησης µιας «Ελλάδας Νέας»…

τώρα πουεκείνη ηνέα Ελλάδα, ως απόλυτη ενσάρκωση του ιδεώδους της καθολικής δηµοσιοϋπαλληλίας, µοιάζει να συνταξιοδοτήθηκε λόγω τριακονταπενταε τίας· τώρα που τα φώτα της διονυσιακής γιορτής έσβησαν οριστικά, τι αξίζει να κρατήσουµε ως κορυφαίαπολιτική παρακαταθήκη της Μελίνας; Μα, νοµίζω, τη φράση της: «ο πολιτισµός είναι η βαριά βιοµηχανία της χώρας».

Ως γνωστόν, πάσχισε, µε τις ιδέες και τις εµπνεύσεις της, µε τα µέσα που διέθετε και κάτω από τις συνθήκες της εποχής να υπερασπιστεί έµπρακτα τη θέση αυτή, άλλοτε µε επιτυχία, άλλοτε όχι. ∆εν έχεισηµασία. Εκείνη πάντως πάσχισε!

Σήµερα λοιπόν τη φράση αυτή, απαλλαγµένη από τη σκουριά της στερεοτυπίας και τα παθογενή των στρεβλών εφαρµογών, καλό είναινα την έχουν κατά νου όσοιαναζητούν, υποτίθεται, αγωνιωδώς δρόµους για την ανάπτυξη του τόπου ήαλλιώς για τη δηµιουργία µιας ακόµη νέας Ελλάδας (ή µήπως θα ‘ταν καλύτερα να λέγαµε µιας άλλης Ελλάδας;). Προσωπικά δεν θα µπορούσα να φανταστώ καλύτερο µνηµόσυνο για τη Μελίνα Μερκούρη.

ο Βασίλης Παπαβασιλείου είναι σκηνοθέτης