Από την Κατοχή µέχρι τους κουκουλοφόρους

Eπλαθε γλυπτά «για τον λαό», αλλά και κάποτε «κατά του λαού» ο καλλιτέχνης της γενιάς του ’60, που έσβησε σε ηλικία 83 ετών
«Ο,τι θέλει ο λαός από πίσω κι από µπρος. Συµµετοχή. Συνενοχή. Ολοι µαζί». Σύνθηµα τολµηρό. Επίκαιρο. Προκλητικό. Μόνο που δεν ακούστηκε ούτε από εκκεντρικό πολιτικό ούτε σε πορεία. Είναι ο τίτλος ενός από ταχαρακτηριστικά έργα του Βλάση Κανιάρη. Του ανήσυχου, διεισδυτικού και κοινωνικά ευαίσθητου εικαστικού δηµιουργού, που άφησε τη σφραγίδα του στην εικαστική σκηνή του 20ού αιώνα κι αποτέλεσε έναν από τους σηµαντικότερους εκπροσώπους της µεταπολεµικής γενιάς της διασποράς – καθώς έζησε στη Ρώµη, στοΠαρίσι και το Βερολίνο πέρα από την Αθήνα –, ενώ µέχρι πρόσφατα έδινε δυναµικό «παρών» στα πράγµατα.

Γύψος, σιδερόβεργες, συρµάτινα πλέγµατα, κουρέλια,τσουβάλια, σπάγκος, εφηµερίδες και χρησιµοποιηµένα ρούχα αποτέλεσαν την πρώτη ύλη γιανα πλάσει έργα φορτισµένα απότις ιστορικές συνθήκες και τηνπολιτική κατάσταση, αν και ο ίδιος αρνιόταν πεισµατικά τον ρόλο του πολιτικού καλλιτέχνη. Εργα έντοναθεατρικά πουτου έδωσαν τον χαρακτηρισµό του «αγνοηµένου προδρόµου τηςArte Povera».Και την ευκαιρία να βγάλει το έργο τέχνης από το τελάρο και να το µετατρέψει σε αντικείµενο µέσα στον χώρο – κάτι αδιανόητο για την εποχή –, ενώ ήταν από τους πρώτους που βγήκαν απότα όρια της γκαλερί για να εκθέσει ταέργα του στο παλιό παγοποιείο Φιξ.

«Μου έχει µείνει ως ρετσινιά ο τίτλος του πολιτικού καλλιτέχνη. Καινα σκεφτείτε πως ούτε στην Αριστερά άρεσαν τα έργα µου. Είναι τόσο ξεπερασµένη έννοια αυτή του πολιτικού καλλιτέχνηόσο το να λέγαµε σήµερα πως µια δεσποινίς, γιανα παντρευτεί, πρέπει να ξέρει γαλλικά και πιάνο», έλεγε ο καλλιτέχνης που πέθανε αργά το βράδυ της Τετάρτης στην εντατική ιδιωτικού νοσοκοµείου, σε ηλικία 83 ετών, ύστερα από µακροχρόνια προβλήµατα του αναπνευστικού συστήµατος.

Γεννηµένος τον Ιούλιο του 1928, ο Βλάσης Κανιάρης µεγάλωσε στου Ψυρή. Στα χρόνια της Κατοχής – το «άλλο σχολείο», όπως ο ίδιοςτο αποκαλούσε– έζησε τον πόλεµο, τους νεκρούς απότην πείνα στον δρόµο, τα µπλόκα και τις συλλήψεις, τον φόβο.

Ολα τούτα τον καθόρισαν και ο ίδιος τα αναγνώριζε ως κλειδιά για να µπορέσει κάποιος να προσεγγίσει και να ερµηνεύσει τη δουλειά του.

Από νωρίς εξέφρασε την αγάπη του για την τέχνη, όµως ο πατέρας του –στρατιωτικός γιατρός – θα τον πιέσει να µπει στην Ιατρική. Η «λύτρωση» για τον Βλάση Κανιάρη θα έρθει µε τον θάνατο του πατέρα του, οπότε και αφιερώνεται αποκλειστικά στις σπουδές του στη Σχολή Καλών Τεχνών. Και του δίνεται η ευκαιρία να δουλέψει κοντά στον Τσαρούχη για τα σκηνικά της «Στέλλας» του Κακογιάννη. Αφησε γρήγορα πίσω του την παραστατική ζωγραφική πουδιδάχτηκε, έφυγε για τη Ρώµη και τηνίδια εποχή πέρασε από την αφαίρεση, την οποία κι εγκατέλειψε όταν γνώρισε τη δουλειά του Τζάκσον Πόλοκ, θεωρώντας «πως το πρόβληµα είχε λυθεί».

Αρχίζει να απλώνει τη δουλειά του απευθείας στους τοίχους. Πρώτα σε µεγάλες ανάγλυφες επιφάνειες που αποδίδουν τους τοίχους της κατοχικής Αθήνας. Οικειοποιείται τα αντικείµενα. Και αφού «χτίζει» τις χαρακτηριστικές ελεύθερες µορφές του στον χώρο σαν ανδρείκελα, τολµά µέσα στη χούντα να παρουσιάσει γυψωµένους κορµούς, γύψινες πλάκες µε συρµατοπλέγµατα και κόκκινα γαρίφαλα, κατευθυνόµενος προςµια «επιστρατευµένη τέχνη» που δεν περιορίζεται στην καταγγελία, αλλά στέλνει µήνυµα αντίστασης και ελευθερίας.

Λίγο πριν από το τέλος της χούντας βρίσκεται στο Βερολίνο,όπου καταπιάνεται µε τη ζωή των µεταναστών, ταπροβλήµατά τους καιτην προοπτική τους, αποφεύγοντας να δει τα πράγµατα στενά πολιτικά ή εθνικά. Το 1975 εκλέγεται καθηγητής στηνέδρα Ζωγραφικής της Σχολής Αρχιτεκτόνωντου Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείουκαι λίγο αργότερα ξεκινά να σαρκάζει το ελληνικό «µεγαλείο», µετατρέποντας τον«Τοίχο της Ιστορίας» σε ουρητήριο στο εµβληµατικό έργο του «Hιlαs – Ηellas», και αρχίζει να παίζει µετα συνθήµατα. Σταθµός το έργο πουπαρουσίασε στη Νέα Υόρκη, «Ο,τι θέλειο λαός από πίσωκι από µπρος».

Το καλοκαίρι του 1988 βρίσκεται για δεύτερη φορά στην Μπιενάλε της Βενετίας µε το έργο «Βορράς – Νότος». Την πρώτη φορά (1964) δεν ήτανστην επίσηµη συµµετοχής της Ελλάδας, αλλά είχε συνεκθέσει µε τους Νίκο Κεσσανλή και τον ∆ανιήλ στο θέατρο La Feniceµε υλικά που βρήκε εκεί, καθώς λόγω απεργίας τα έργα του δεν έφτασαν ποτέ στον προορισµό τους.

Τον Νοέµβριο του 2009 προχώρησε σεµια ιεροτελεστική πράξη στην γκαλερί «The Breeder». Εκοψε ένα έργο – τοίχο από τη δεκαετία του ’80, διαστάσεων 2,5×10 µ.,

και το µοίρασε στο κοινό σε µια προσπάθεια «να αποµυθοποιήσει το έργο τέχνης».

Η κηδεία του Βλάση Κανιάρηθα γίνει το Σάββατο στις 12 το µεσηµέρι από το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών.

Το Μουσείο Μπενάκη, τιµώντας τη µνήµη του, εκθέτει στην είσοδο του κεντρικού κτιρίου (Κουµπάρη 1) το έργο «Φιγούρα», πρόσφατη δωρεά του καλλιτέχνη