Πόσες «αυτοπροσωπογραφίες» του Ρέµπραντ φιλοτεχνήθηκαν από τον ίδιο;

O ιδιοφυής Ολλανδός ήταν δεξιοτέχνης του είδους. Ωστόσο πολλές «προσωπογραφίες του καλλιτέχνη φιλοτεχνηµένες από τον ίδιο» είναι µεταγενέστερες! Αλλά και όσο ζούσε, δεν ήταν πάντα εκείνος ο δηµιουργός τους.
Ενίοτε συµβαίνει να ξετρυπώνεται ο Ρέµπραντ σε κάποιον αχυρώνα. Πολύπιο σπάνια, δε, γίνεται η ανακάλυψη «ενός Ρέµπραντ»… Οι αυτοπροσωπογραφίες του Ρέµπραντ είχαν τόση επιτυχία, που φτιάχνονταν µέχρι και τον 19ο αιώνα, το πρόσωπο του καλλιτέχνη βρίσκεται παντού, σε όλα τα µεγέθη και µε άπειρες παραλλαγές. Το πρώτο µυστήριο των αυτοπροσωπογραφιών του Ρέµπραντ είναι ότι ήδη από την εποχή του δεν είχαν φιλοτεχνηθεί όλες από τον ίδιο… Κατά το πρώτο µισό του 17ου αιώνα η αυτοπροσωπογραφία δεν αποτελούσε ακόµηκωδικοποιηµένο είδος της ζωγραφικής, όπως έγινε κατά τον 18ο αιώνα. Στα κείµενα της εποχής βρίσκουµε βαριές εκφράσεις όπως: «Μιαπροσωπογραφία του Ρέµπραντ που ζωγράφισε ο ίδιος ο καλλιτέχνης». Ωστόσο, πολύ γρήγορα και στο πλαίσιο του είδους της προσωπογραφίας που ανθεί στη χρυσή εποχή των Ηνωµένων Επαρχιών (Κάτω Χώρες), «η αυτοπροσωπογραφία του Ρέµπραντ» γίνεται ξεχωριστό είδος, µε το οποίο µπόρεσαν να ασχοληθούν πολλοί καλλιτέχνες. Για τους µαθητές του Ρέµπραντ, όταν ζωγράφιζαν το κεφάλι του, ήταν σαν να του αποτίνουν φόρο τιµής και όχι απαραίτητα απάτη. Οταν ο Γκέριτ Ντου ζωγραφίζει τον εαυτό του σε µια ψεύτικη εσοχή, µε την παλέτα του στο χέρι, έχει κάτι από τον Ρέµπραντ, γίνεται ο ίδιος ο δάσκαλός του, κάνει αναφορά σε αυτόν…

∆εν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τη ροµαντική εικόνα ενός καλλιτέχνη που από τη νεανική έως την ώριµη ηλικία του, έχοντας πάθος µε την ενδοσκόπηση, µε την ιστορία της ωρίµασής του, προσπάθησε να αποτυπώσει τα χαρακτηριστικά του προσώπου του. Ο Ρέµπραντ ζωγράφιζε τον εαυτό του πολλές φορές τον χρόνο. Μπαίνει σε πειρασµό να βάλει τον εαυτό του στο προσκήνιο ανάµεσα στον πίνακά του και έναν καθρέφτη, γίνεται ο Μοντέν της ζωγραφικής, αφού ο Μοντέν είχε γράψει: «Ζωγραφίζωτον εαυτό µου». Οµως αυτή η άποψη δεν είναι πολύ ικανοποιητική. Ο Ρέµπραντ αποτύπωσε τον εαυτό του και σε πολλά χαρακτικά έργα. Πώς µπορεί κανείς να σχεδιάσει τον εαυτό του έχοντας στο ένα χέρι µια πλάκα χαλκού και όντας µέσα σε ένα εργαστήριο όπου βρίσκονται µια πρέσα και ο υπόλοιπος βαρύς εξοπλισµός; Το χαρακτικό δεν µπορεί να έχει την αµεσότητα ενός ζωγραφικού έργου. Απαιτεί µεγάλο αριθµό περίπλοκων χειρισµών που το κάνουν να µοιάζει µε άσκηση µνήµης. Τίποτα το αυθόρµητο δεν υπάρχει σε αυτή τη διαδικασία.

Κι όµως χάρη σε αυτές τις χαλκογραφίες έγιναν διάσηµα τα χαρακτηριστικά του Ρέµπραντ στους συλλέκτες ανά την Ευρώπη και έτσι ήταν εφικτό να ζωγραφιστούν παντού σχεδόν «πλαστοί» Ρέµπραντ, οι οποίοι όµως αποτελούν αυθεντικές ασκήσεις ύφους α λα Ρέµπραντ. Πώς µπορεί κανείς να δει ξεκάθαρα µέσα σε αυτό το νέφος; Να ξεχωρίσει τους µαθητές από τους ακολούθους, τους επιγόνους από τους αντιγραφείς, τους ειλικρινείς θαυµαστές του από τους πλαστογράφους;

Οι ειδικοί
Ο µεγαλύτερος γάλλος γνώστης του Ρέµπραντ είναι ο Ζακ Φουκάτ, επίτιµος γενικός συντηρητής στο Μουσείο του Λούβρου, που πέρυσι δηµοσίευσε έναν τεράστιο κατάλογο µε τους πίνακες φλαµανδών και ολλανδών ζωγράφων που βρίσκονται στο µουσείο, µια συλλογή την οποία µελετά ολόκληρή του τη ζωή. Σε ό,τι αφορά τον Ρέµπραντ, συνεργάστηκε αρµονικά µε µέλη τού Rembrandt Research Project (Πρόγραµµα Ερευνας για τον Ρέµπραντ). Πρόκειται για µια επιτροπή που δηµιουργήθηκε το 1968 και απαρτίζεται από ιστορικούς τέχνης και ειδικούς που έκαναν τα µουσεία και τις συλλογές ολόκληρου του κόσµου να τρέµουν, αφού έχει αποφανθεί ότι πολλά από τα αριστουργήµατα που παραδοσιακά αποδίδονταν στονµεγάλο ζωγράφο δεν είχαν φιλοτεχνηθεί από αυτόν: Ο «Πολωνός ιππέας» (Νέα Υόρκη, FrickCollection) αποδίδεται πλέον σε έναν µαθητή του, «Ο άνδρας µε το χρυσό κράνος» (Βερολίνο, Gemaeldegalerie), το πάλαι ποτέ αριστούργηµα του µουσείου, βγήκε από τον ιερό κατάλογο. Μία µόνο φορά ο Φουκάτ εναντιώθηκε µε σθένος στην επιτροπή, για τον περίφηµο πίνακα «Φιλόσοφος σε διαλογισµό»,τον οποίο η οµάδα του Λούβρου εξακολουθεί να αποδίδει στον Ρέµπραντ, ενώ πολλοί ειδικοί αντιτίθενται σε αυτό.

Για τις αυτοπροσωπογραφίες του Λούβρου, ο Φουκάτ υπογραµµίζει µε µια δόση λαχτάρας για τη γνώση µερικές περίπλοκες περιπτώσεις: το έργο «Ο Ρέµπραντ µε σκούφο καιαρχιτεκτονικό φόντο» ζωγραφίστηκε από τον ίδιο πάνω σε έργο µαθητή του και στη συνέχεια τροποποιήθηκε από άλλο χέρι για την κόµµωση, το κοστούµι και τον διάκοσµο. Προφανώς, πρόκειται για αυτοπροσωπογραφία µε µεταγενέστερες διορθώσεις. Η µεγάλη «Αυτοπροσωπογραφία µε καβαλέτο» είναι ένα από τα σπάνια έργα όπου ο Ρέµπραντ εµφανίζεται να ζωγραφίζει, µπορούµε να διακρίνουµε διορθώσεις διά χειρός τού Ρέµπραντ αυτή τη φορά: χάρη σε ραδιογραφία µπορούµε να δούµε ότι αντικατέστησε έναν σκούρο µπερέ µε έναν λευκό σκούφο, ενώ µε γυµνό µάτι βλέπουµε ότι έχει αλλάξει ελαφρώς τη στάση του. Σε ένα έργο όπως και αυτό, κατανοούµε σε ποιον βαθµό αποτελεί η αυτοπροσωπογραφία «κίνηµα», βλέπουµε τον καλλιτέχνη πραγµατικά επί το έργον, να σταµατά και να ξεκινά και πάλι. Κατανοούµε επίσης πόσο δύσκολο είναι το έργο των ειδικών, δεδοµένου ότι οι διαφωνίες θα πληθύνουν στο µέλλον… Μεταµορφώσεις
Ωστόσο, το περίπλοκο των αυτοπροσωπογραφιών του Ρέµπραντ δεν περιορίζεται σε θέµατα απόδοσης: η βαθύτερη έννοια των έργων του θέτει νέα ερωτήµατα. Οταν ο Ρέµπραντ ζωγραφίζει τον εαυτό του, δεν υποκινείται από κάποια ρεαλιστική επιθυµία. Κάποιες φορές κολακεύει τον εαυτό του, άλλες µεταµορφώνεται, ζωγραφίζει τον εαυτό του νεώτερο ή µεγαλύτερο, ενώ άλλες φορές µοιάζει να τον κοροϊδεύει. Η αυτοπροσωπογραφία νοείται ως το κατεξοχήν είδος ζωγραφικής τού εδώ και του τώρα. Στη περίπτωση όµως του Ρέµπραντ αυτό δεν ισχύει.

Και δεν πρέπει να ξεχνάµε ότι στον Ρέµπραντ άρεσε πολύ να µεταµφιέζεται. Το σπίτι του πρέπει να έµοιαζε µε κατάστηµα θεατρικών ειδών. Ζωγράφισε τον εαυτό του νέο µε το µεταλλικό περιδέραιο που φορούσαν οι αξιωµατούχοι, το 1634 έβαλε τουρµπάνι, έβαλε στη µεγάλη υφασµάτινη ζώνη του ένα εγχειρίδιο από την Ανατολή, έναµαλαϊκό µικρό µαχαίρι που είχαν φέρει ταξιδευτές. Στολίζεται µε ένα παρωχηµένο κοστούµι του 16ου αιώνα για δική του ευχαρίστηση, ποζάροντας ως υπέρτατος δανδής. Μερικές φορές φαίνεται γελοίος και συγκινητικός _ στα σύγχρονα µάτια µας _ όπως στην«Αυτοπροσωπογραφία µε µπερέ µε φτερό» του 1629 (Βοστώνη, Isabella Stewart Gardner Museum).

Μέσα από τιςαυτοπροσωπογραφίες του ο Ρέµπραντ επινοεί άλλες ζωές. Το 1640, στην «Αυτοπροσωπογραφία 34 ετών»

Κάποιες φορές κολακεύει τον εαυτό του, άλλες τον ζωγραφίζει νεώτερο ή µεγαλύτερο, άλλες πάλι µοιάζει να τον κοροϊδεύει

(Λονδίνο, Εθνική Πινακοθήκη)

ακουµπά µε αριστοκρατική χάρη σε ένα τοιχίο, αντιγράφοντας την πόζα από µια διάσηµη προσωπογραφία του Ραφαήλ. Ορισµένες φορές προσθέτει στους ώµους του µια χρυσή αλυσίδα, όπως έκανε ο Τιτσιάνο, που είχε λάβει ως δώρο µια χρυσή αλυσίδα από τον Κάρολο Ε’. Ο Ρέµπραντ αλλάζει οπτική γωνία, το πρόσωπο, τη µύτη, ωστόσο τον αναγνωρίζουµε αµέσως. Σύµφωνα µε το αρχείο του τού 1656, ο Ρέµπραντ είχε στην κατοχή του ένα πραγµατικό συνονθύλευµα από φορέµατα µε φουρό, καπέλα, παλιά ρούχα, κοστούµια, σαν να σύχναζε σε χορούς µεταµφιεσµένων. Καµιά φορά µάλιστα ντύνεται ζωγράφος µε σκούφο, παλέτα και πινέλα…

Στην πραγµατικότητα, είναι πιθανό ότι αυτές οι προσωπογραφίες στις οποίες ποζάρει ο ίδιος να µην είναι «αυτοπροσωπογραφίες» µε τη σύγχρονη έννοια της λέξης. Είναι αυτό που στα φλαµανδικά ονοµάζεται «tronies» (µούτρα), το αντίστοιχο των «εκφραστικών προσωπογραφιών» της γαλλικής παράδοσης. Τα πάθη της ψυχής, ο πόνος, η παραίτηση, ο θυµός, η έπαρση, όπως και στους ηθοποιούς, µεταφράζονται µε ζωγραφικά µέσα σε πίνακες. Ο καλλιτέχνης που ποζάρει µοιάζει µε καλό ηθοποιό που παίζει όλους τους ρόλους. Το 1630 χαράζει το έργο «Ρέµπραντ µε έκπληκτα µάτια», µε έντονη την έκφραση της έκπληξης. Σιγά σιγά, χάρη στον Ρέµπραντ, χάρη στους µαθητές και διαδόχους του, καθιερώθηκε η αυτοπροσωπογραφία στην Ευρώπη. ∆εν πρόκειται πλέον για µια απλή αναπαράσταση του ζωγράφου την οποία µπορεί κάποιος να συλλέξει, όπως έκαναν οι Μέδικοι στη Φλωρεντία, όπου και η πιο διάσηµη συλλογή αυτοπροσωπογραφιών στον διάδροµο Βαζάρι. Είναι µια οµολογία πίστης. Οι ζωγράφοι αποδίδουν µια εικόνα που µοιάζει µε… τη ζωγραφική τους! Ενα είδος δείγµατος της µανιέρας τους, όπου η οµοιότητα των χαρακτηριστικών παίζει δευτερεύοντα ρόλο, άλλωστε πρώτα αναγνωρίζουµε το ύφος τους και µετά το ίδιο το πρόσωπό τους. Αυτό είναι το πιο γόνιµο µάθηµα που έδωσε ποτέ ο Ρέµπραντ, ο αιώνιος ζωγράφος του εαυτού του.