Η επανάσταση κυνήγησε τους ομοφυλόφιλους

Κατά τη δεκαετία του ΄70 οι ομοφυλόφιλοι διώκονταν ανελέητα στην Κούβα και υπήρχαν αυστηροί περιορισμοί στα δικαιώματά τους. Ησασταν πολύ νέος τότε. Πώς έφτανε μέχρι εσάς ο απόηχος εκείνων των γεγονότων;

Θυμάμαι πολύ καλά κάτι που έμαθα από μικρό παιδί: η ομοφοβία που αποτελούσε (θέλω να πιστεύω ότι η χρήση του παρατατικού είναι σωστή) μέρος της οικογενειακής και κοινωνικής παιδείας στην Κούβα είχε επίσης και μια συναίνεση πολιτική. Μεγάλωσα σε έναν κόσμο όπου η οικογένεια έβλεπε την ομοφυλοφιλία ως εκφυλισμό. Αυτή η νοοτροπία είχε καταβολές που χάνονταν στις ίδιες τις ρίζες της κουβανικής κοινωνίας, στην επίδραση της δυτικής, ισπανικής, ιουδαϊκο-χριστιανικής κουλτούρας και στις φαλλοκρατικές αντιλήψεις των αφρικανικών θρησκειών, που με το πέρασμα του χρόνου έγιναν αφροκουβανικές. Ωστόσο, δίπλα στην κοινωνική απόρριψη υπήρχε και η πολιτική απόρριψη του ομοφυλόφιλου, αφού «επισήμως» η ομοφυλοφιλία εθεωρείτο στάση, αν όχι αντεπαναστατική, τουλάχιστον μη επαναστατική, αντίθετη προς τον «νέο άνθρωπο» που (ανεπιτυχώς) επιδιώχθηκε να δημιουργηθεί στην Κούβα από τη δεκαετία του 1960 και ύστερα. Ετσι, την εποχή που σπούδαζα στο Πανεπιστήμιο της Αβάνας, στα μέσα του ΄70, θυμάμαι πως παραβρέθηκα στις «διαδικασίες εμβάθυνσης της επαναστατικής συνείδησης». Και άκουσα, ως μια από τις πιο φοβερές κατηγορίες, ότι ορισμένοι σύντροφοι είχαν «ομοφυλοφιλικές τάσεις»… λόγος που υπήρξε αρκετός ώστε κάποιοι να εξοστρακιστούν.

Ηταν σκληρότερη η αντιμετώπιση των ομοφυλόφιλων που ήταν διανοούμενοι ή καλλιτέχνες;

Ηταν διαφορετική στο βαθμό που ήταν διαφορετικός ο ρόλος τους και η κοινωνική τους προβολή, αλλά στην ουσία ήταν ίδια για έναν μαέστρο, έναν εργάτη και έναν φοιτητή… Η διαφορά, όσον αφορά τους καλλιτέχνες, ήταν ότι μετά το τρομακτικό Συνέδριο Παιδείας και Πολιτισμού του 1971 επιβλήθηκε επιπλέον η απαγόρευση να «εκπροσωπούν» τη χώρα σε διεθνή γεγονότα, η αποβολή τους από ομάδες θεάτρου και χορού, η απόφαση να σταλούν σε Κέντρα Παραγωγικής Εργασίας για να επανεκπαιδευτούν μαζί με τους εργάτες… Πάμπολλοι ηθοποιοί, μουσικοί, ζωγράφοι και συγγραφείς, ακόμα και πρώτου επιπέδου, περιθωριοποιήθηκαν επειδή ήταν ομοφυλόφιλοι. Και αυτό συνέβη στην Κούβα πριν από 40 χρόνια, αλλά επαναλήφθηκε πολλές φορές, για πολύ καιρό.

Πριν από μερικούς μήνες, ο Φιντέλ Κάστρο, ανέλαβε την ευθύνη για τις διώξεις των ομοφυλόφιλων εκείνη την εποχή, λέγοντας πως ήταν λάθος. Σήμερα υπάρχει στην Κούβα ένα Εθνικό Κέντρο για τη Σεξουαλική Εκπαίδευση, με διευθύντρια τη Μαριέλα Κάστρο, και οι ομοφυλοφιλικές σχέσεις έχουν αποποινικοποιηθεί από το 1979. Αυτές οι αλλαγές στο επίπεδο του κράτους έχουν καθόλου θεραπεύσει την κοινωνική ομοφοβία;

Σήμερα όλες οι πιέσεις έχουν μειωθεί ή έχουν εκλείψει. Το πιο σημαντικό δεν είναι ότι έχει εξαφανιστεί η πολιτική κατηγορία περί «αναξιοπιστίας» των ομοφυλόφιλων, αλλά, κυρίως, ότι σε επίπεδο κοινωνικό, οικογενειακό και ατομικό η ανεκτικότητα έχει αυξηθεί σε βαθμό αξιοσημείωτο, παρά κάποια ιστορικοπολιτισμικά κατάλοιπα τα οποία ακόμα μπορεί να συναντήσει κανείς. Είναι γεγονός ότι σήμερα πολλοί άνθρωποι ομολογούν την ομοφυλοφιλική επιλογή τους, ότι σε όλη τη χώρα ζουν ζευγάρια αντρών ή γυναικών ομοφυλόφιλων, χωρίς αυτό να αποτελεί σκάνδαλο. Αυτή η αλλαγή αποτελεί σημαντικό μέρος των πολλών αλλαγών που έχουν συντελεστεί στη συνείδηση των Κουβανών τις τελευταίες δύο δεκαετίες, οι οποίες ήταν πολύ σκληρές για την καθημερινότητα των ανθρώπων, με πολλές στερήσεις, αλλά και με κερδισμένες ελευθερίες, οι οποίες δεν θεσπίστηκαν «από τα πάνω», αλλά αποκτήθηκαν μέσα από την καθημερινή πράξη.

Πώς εξηγείτε το γεγονός ότι ένα «αριστερό καθεστώς» και μια «επαναστατική κοινωνία» αποδέχτηκαν μια κατάσταση καταστολής και διακρίσεων για λόγους σεξουαλικής επιλογής;
Η εξήγηση είναι διπλή: από τη μια υπήρχαν οι ιστορικές αιτίες που σας ανέφερα προηγουμένως και από την άλλη το ότι ο σοσιαλισμός είχε παντού την ίδια στάση απόρριψης των ομοφυλόφιλων, επειδή θέλησε να οικοδομηθεί στη βάση της ομοιομορφίας και όχι στη βάση της αποδοχής της διαφοράς και της ανεκτικότητας απέναντι στον άλλον. Αυτό ήταν ένα τεράστιο λάθος, που ξεκίνησε από τον Λένιν και το οποίο ακολούθησαν όλα τα σοσιαλιστικά συστήματα. Προκειμένου να εδραιωθούν στην εξουσία, εξόντωναν εχθρούς και καταπίεζαν τα «μαλθακά κομμάτια» της κοινωνίας (ομοφυλόφιλους, θρησκευόμενους κ.λπ.).