Πόσες μέρες μετράει ο καρχαρίας του Ντάμιεν Χιρστ;

Το τέρας, που έκανε αίσθηση στο Λονδίνο το 1992, έχει ήδη αντικατασταθεί μία φορά. Φαίνεται ότι η συντήρησή του είναι πιο δύσκολη απ΄ ό,τι αναμενόταν
Λονδίνο, 1991. Ενα παράξενο φαινόμενο ταράζει την πόλη, η καλλιτεχνική σκηνή της οποίας μοιάζει να είναι σε τέλμα. Το φαινόμενο αυτό έχει ένα διαβολικό όνομα, Ντέμιαν, και ένα επώνυμο σύντομο σαν πυροβολισμός και απλό και αποτελεσματικό σαν διαφημιστικό σποτ, Χιρστ.

Ο Ντέμιαν Χίρστ γεννήθηκε το 1965 στο Μπρίστολ, ωστόσο αυτό το κακό παιδί με τα πολυτάραχα νεανικά χρόνια μεγάλωσε στο Λιντς, τη μεγάλη βιομηχανική πόλη στο Δυτικό Γιόρκσαϊρ. Από εκεί πήρε την τραχιά προφορά, τη γρήγορη μάγκικη ομιλία και τη συνήθεια να αντικαθιστά κάθε σημείο στίξης και κάθε επίθετο με το υπέρ το δέον απαραίτητο επίθετο «fucking» («γαμημένος»). Η μητέρα του, Μαίρη, ιρλανδικής καταγωγής και καθολική, έχει το θερμό ταμπεραμέντο της Μορίν Ο΄Χάρα, της Δουβλινέζας στον «Ησυχο Ανθρωπο» του Τζον Φορντ. Το 2004, ο Ντέμιαν Χιρστ διηγήθηκε στην Daily Τelegraph πώς η μητέρα του είχε σκίσει το δερμάτινο bondage παντελόνι του βλασταριού της και πώς είχε ψήσει στον φούρνο ένα από τα βινύλια των Sex Ρistols για να του τονίσει την αποδοκιμασία και να του υπενθυμίσει το αδιαμφισβήτητο κύρος της. Ο πατέρας του- μηχανικός- είχε εγκαταλείψει την οικογενειακή εστία όταν ο Ντέμιαν ήταν 12 ετών. Πολύ πιθανό να είναι αυτός που κληροδότησε στον εννοιολογικό καλλιτέχνη το γονίδιο του μαστορέματος και της αποσυναρμολόγησης που τον οδήγησε στη δημιουργία σκανδάλων. Γιατί ο Χιρστ σκανδαλωδώς αποδομεί τη σύγχρονη τέχνη, κολλώντας ζωντανές πεταλούδες μέσα στο χρώμα, κόβοντας σε φέτες αγελάδες και αρνιά και βάζοντας καρχαρίες στη φορμόλη. Διαβολικό μυαλό ή ήρωας της νέας αγγλικής σκηνής; Η απάντηση βρίσκεται στον πάτο ενός ενυδρείου γεμάτου φορμόλη. Τα έργα τέχνης αποτελούν αυτοπροσωπογραφίες των καλλιτεχνών; Αν αυτό το κλισέ αληθεύει, τότε υπάρχουν πολλές ομοιότητες ανάμεσα σε έναν καρχαρία τίγρη που είναι έτοιμος να καταβροχθίσει τον κόσμο και αυτόν τον αχαλίνωτο νεαρό άνδρα του οποίου τα μπλε διαπεραστικά μάτια αποκαλύπτουν μία υψηλή ευφυΐα και μία ελάχιστη δόση αναστολών. Το 1991, ο Ντέμιαν Χιρστ δεν ήταν γνωστός πέρα από τους περιθωριακότερους των καλλιτεχνικών κύκλων. Αυτός ο ηθελημένα εκκεντρικός ταραξίας δεν ήταν τότε ούτε τριάντα ετών. Πριν σπουδάσει καλές τέχνες στο Πανεπιστήμιο Goldsmiths, είχε δουλέψει για δύο χρόνια σε οικοδομές στο Λονδίνο. Είχε δουλέψει επίσης και σε ένα νεκροτομείο, όπως αποδεικνύει μία από τις πιο διάσημες φωτογραφίες του, στην οποία ποζάρει, σκασμένος στα γέλια, δίπλα σε ένα κομμένο κεφάλι! Αυτή η βίαιη και νοσηρή τάση προς την καταστροφή θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και πανκ. Ο στόχος του είναι να σοκάρει τους αστούς ή μήπως να τους θαμπώσει;

Ηδη όμως από το 1988 ο Ντέμιαν Χιρστ είχε γίνει γνωστός στους σημαντικότερους ανθρώπους του μικρόκοσμου της καλλιτεχνικής σκηνής του Λονδίνου. Τον Τσαρλς Σαάτσι, τον διαφημιστή της καμπάνιας της Θάτσερ, στο πλαίσιο της οποίας επινόησε το αμφίσημο σλόγκαν «Labour isn΄t working» («Η αγορά εργασίας ή Οι Εργατικοί δεν αποδίδουν»), ο οποίος είναι συλλέκτης, ερασιτέχνης γκαλερίστας και αδιόρθωτος παίκτης, εν ολίγοις ένας σημαντικός άνδρας με καθ΄ όλα βρετανικό φλέγμα. Τον πληθωρικό Νόρμαν Ρόσενταλ που ενσαρκώνει το τρομερό παιδί των διανοούμενων και την αβανγκάρντ της Βασιλικής Ακαδημίας Τεχνών. Τον Νίκολας Σερότα με το ιδιότυπο βρετανικό χιούμορ που υπερίσχυσε αυτού στον διαγωνισμό των υποψηφίων για τη διεύθυνση της Τate Gallery, το 1986, και της οποίας έχει παραμείνει έκτοτε ο απόλυτος μονάρχης. Οι τρεις αυτοί κυνηγοί των Υoung Βritish Αrtists (Νέων Βρετανών Καλλιτεχνών) επισκέφτηκαν την έκθεση «Freeze», στην οποία συμ μετείχαν φοιτητές και την οποία οργάνωσε ο νεώτατος Ντέμιαν στις αποβάθρες του λιμανιού του Λονδίνου. Εκείνη την περίοδο έκανε την επανάστασή του, ως άλλος προλετάριος, ζωγραφίζοντας σε χαρτόκουτα με χρώματα ελαιοχρωματισμού.

Ο καρχαρίας έγινε η υπογραφή του, το έμβλημα της ΒritΑrt (Βρετανικής Τέχνης). Πώς έγινε αυτό το θαύμα; Τι ήταν αυτό που έκανε τα Σαγόνια του Καρχαρία να διασχίσουν τη Βαθιά Αγρια Θάλασσα από τη Γηραιά Αλβιώνα και να φτάσουν στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης; Μα τι άλλο πέρα από το θράσος ενός καλλιτέχνη γεμάτου ενθουσιασμό που με έναν καρχαρία δημιούργησε ένα έργο τέχνης με τον μεταφυσικό τίτλο Τhe Ρhysical Ιmpossibility of Death in the Μind of Someone Living (Η Αδυναμία Υπαρξης του Θανάτου στο Μυαλό Κάποιου Ζωντανού). Αυτή η εγκατάσταση, όπως ονομάζονται αυτού του είδους τα έργα στη σύγχρονη τέχνη, είναι ο καρπός του πρώτου έρωτα του Ντέμιαν Χιρστ με τον Τσαρλς Σαάτσι, που έγινε συλλέκτης και υποστηρικτής του έργου του. Σύμφωνα με την Daily Τelegraph, το 1990, ο σημαντικότατος αυτός άνδρας των τεχνών πήγε, με την πράσινη Rolls Royce του, στη δεύτερη έκθεση του Ντέμιαν Χιρστ σε ένα παλιό εργοστάσιο μπισκότων. Εκεί, έμεινε άναυδος μπροστά στο Α Τhousand Υears (Χίλια Χρόνια), την πρώτη εγκατάσταση του Χιρστ που περιελάμβανε ζώα. Μέσα σε έναν γυάλινο κύβο, σκουλήκια και μύγες πολλαπλασιάζονταν μέσα στο κεφάλι μίας αγελάδας σε αποσύνθεση, ένα έργο που παρουσίαζε πολύ ωμά τον αέναο κύκλο της ζωής και του θανάτου. Μέσα από την αποσύνθεση αναδύεται σιγά σιγά η νέα επιτυχία της δεκαετίας. Η αγορά της τέχνης είχε βρει τον πρωταθλητή της που ήταν έτοιμος να κάνει τα πάντα για να πετύχει το νέο Χρυσό Μοσχάρι (Golden Calf, είναι ο τίτλος ενός από τα μετέπειτα έργα του με ζώα του 2008). Ματαιοδοξία! Δεν μας προκαλεί καμία έκπληξη που σύσσωμος ο κόσμος της σύγχρονης τέχνης έπεσε με τα μούτρα. Το 1991, ο Τσαρλς Σαάτσι, έχοντας μαγευτεί ή απλώς όντας οραματιστής, δήλωσε ότι ήθελε να χρηματοδοτήσει «οποιοδήποτε έργο» μηχανευόταν αυτός ο καλλιτέχνης του νέου καλλιτεχνικού είδους. Ο Ντέμιαν είναι το πνευματικό παιδί του Μαρσέλ Ντισάν, του σουρεαλιστικού εγκεφάλου και πλακατζή πατέρα της εννοιολογικής τέχνης, και του Τζόνι Ρότεν, του νέου συνθέτη των Sex Ρistols με την καυστική ενέργεια. Το τρελό τους σχέδιο περιελάμβανε έναν μυθικό καρχαρία, ένα εύθραυστο τρόπαιο 22 τόνων που σήμερα βρίσκεται στο μουσείο, ως άλλη αναλλοίωτη μούμια του Ραμσή Β΄.

Μα είναι τρελοί αυτοί οι Αγγλοι; «Ηθελα να φτιάξω έναν καρχαρία. Μέρος της ιδέας μου ήταν ότι μπορούμε να έχουμε τα πάντα σηκώνοντας απλώς το τηλέφωνο», είπε ο Ντέμιαν Χιρστ στην εφημερίδα Τhe Οbserver το 2001. «Με το τηλέφωνο μπορεί κανείς να διασχίσει τις ηπείρους. Πήρα έναν χάρτη και βρήκα τα τηλέφωνα των σημαντικότερων ταχυδρομείων. Τους τηλεφώνησα, εκείνοι έβαλαν τον αριθμό του τηλεφώνου μου σε ένα post-it και από τότε το τηλέφωνό μου δεν σταμάτησε να χτυπά. Μου τηλεφώνησαν όλοι οι βαρεμένοι με το ψάρεμα του καρχαρία! Και μετά βρήκα τον Βικ Χίσλοπ, έναν καταπληκτικό τύπο που έχει ένα μουσείο στην Αυστραλία. Αυτός ήταν ο καλύτερος. Θα μου κόστιζε συνολικά 6.000 λίρες, 4.000 για να τον πιάσει και 2.000 για τα μεταφορικά». Η δουλειά είχε κλείσει. Μόλις ο καρχαρίας τίγρης των 4,3 μέτρων έφτασε φρεσκότατος στο Λονδίνο, τον έβαλαν μέσα σε φορμόλη, με το στόμα ανοιχτό προς το κοινό. Οπως ήταν αναμενόμενο, αποτέλεσε τον βασικό πόλο έλξης της πρώτης έκθεσης που ήταν αφιερωμένη στους Νέους Καλλιτέχνες της Βρετανίας το 1992 στην Γκαλερί Σαάτσι, στο βόρειο Λον

Το δέρμα του είχε γεμίσει ζάρες και τρύπες και ο γαλάζιος ωκεανός φορμόλης στον οποίο αιωρούνταν είχε αρχίσει να θολώνει

δίνο. Σύμφωνα με τον βρετανικό Τύπο- που φυσικά έσπευσε-, το συνολικό κόστος της κατασκευής του «έργου» ανήλθε σε 50.000 λίρες. «Οι καρχαρίες είναι πολύ πιο επικίνδυνοι από ό,τι λένε οι αρχές της Αυστραλίας που ανησυχούν για τον τουρισμό», είπε δικαιολογούμενος ο Βικ Χίσλοπ. Σημειωτέον ότι, αν το ψάρι είχε πωληθεί στον Ντέμιαν Χιρστ, «για το κρέας του δεν θα κόστιζε πάνω από 200 δολάρια». «50.000 for a fish without chips» («50.000 λίρες για ένα ψάρι χωρίς τηγανητές πατάτες») ήταν ο τίτλος της εφημερίδας «Τhe Sun» που, με το εκδικητικό ύφος των ταμπλόιντ, έκανε λογοπαίγνιο με το δημοφιλέστερο αγγλικό φαγητό. «Τo conserve or not to conserve?» («Να συντηρεί κανείς ή να μη συντηρεί;») ήταν ο τίτλος του βρετανικού μηνιαίου περιοδικού «Τhe Αrt Νewspaper» τον Φεβρουάριο του 2005, παρωδώντας τον Αμλετ του Σαίξπηρ. Μόλις είχε ανακοινωθεί ότι ο καρχαρίας είχε εγκαταλείψει το Λονδίνο για να εγκατασταθεί στη Νέα Υόρκη. Είχε εγκαταλείψει τη συλλογή Σαάτσι, ο οποίος έκτοτε είναι θυμωμένος με τον προστατευόμενό του, για να αποτελέσει μέρος της συλλογής του βασιλιά των hedge funds, του αμερικανού χρηματιστή Στιβ Κοέν. Η πώληση έγινε φιλικά από τον μεσάζοντα του εμπόρου στη Νέα Υόρκη, Λάρι Γκαγκοσιάν. Ενα θαύμα 12 εκατομμυρίων δολαρίων! Κι όμως, και με γυμνό μάτι, μπορούσε κανείς να δει ότι ο καρχαρίας δεν ήταν πολύ καλά. Το δέρμα του είχε γεμίσει ζάρες και τρύπες και ο γαλάζιος ωκεανός φορμόλης στον οποίο έπρεπε να αιωρείται στον αιώνα τον άπαντα είχε αρχίσει να θολώνει. Επειτα από μία σχεδόν αστυνομική έρευνα, το «Τhe Αrt Νewspaper» ανέκρινε τον Ολιβερ Κρίμεν, ειδικό επί των ψαριών στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου, ο οποίος είχε συμβουλέψει τον νεαρό Ντέμιαν Χιρστ για τον τρόπο συντήρησης. Μάθαμε έτσι ότι ο καρχαρίας συρρικνωνόταν και αποσυνετίθετο αργά και σταθερά γιατί δεν είχε εμποτιστεί εις βάθος με ενέσεις φορμόλης. Το Μουσείο χρησιμοποιεί «ένα διάλυμα με βάση το οινόπνευμα που εγγυάται τη συντήρηση των δειγμάτων για 260 χρόνια υπό καλές συνθήκες», είπε ο ειδικός και πρόσθεσε ότι τα δείγματα που συντηρούνται σε φορμόλη αρχίζουν να αποσυντίθενται έπειτα από περίπου πενήντα χρόνια. «Νo comment» ήταν η απάντηση της εταιρείας Science Ltd, μίας εκ των επτά εταιρειών που έχει ιδρύσει ο καλλιτέχνης, ο οποίος είναι και σώφρων επιχειρηματίας.

Ενα χρόνο αργότερα, το «Τhe Αrt Νewspaper» αποκάλυψε ότι γίνονταν διαπραγματεύσεις για την αντικατάσταση του αποσυντιθέμενου καρχαρία με άλλο δείγμα, λίγο μικρότερο, έναν θηλυκό καρχαρία είκοσι πέντε με τριάντα ετών που είχε πιαστεί στην Αυστραλία, στα ανοιχτά του Κουίνσλαντ. Το 2007, ο καινούργιος καρχαρίας, τον οποίο είχαν εμποτίσει δεόντως με φορμόλη, δόθηκε για τρία χρόνια στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης. Το έργο έγινε πιο εννοιολογικό από ποτέ. «Πόσο θα ζήσει ο καρχαρίας; Τουλάχιστον όσο και εγώ!» απάντησε στις αρχές Απριλίου ο Ντέμιαν Χιρστ, ως άλλος ροκ σταρ, με την ευκαιρία της έκθεσής του στο Ροσέ του Μονακό. Και όσο για τους συλλέκτες, η προκλητικότητά του τους έκανε να τρίζουν τα δόντια τους.